Δημήτρης Πάππας: "Μιλάμε έντονα για εθνική ενότητα ή για σεβασμό απέναντι στους μετανάστες ενώ δεν γνωρίζουμε πως χρησιμοποιούμε σύγχρονες λέξεις οι οποίες δημιουργούν εγχώριες αρνητικές διακρίσεις ανάμεσα στους Έλληνες".

Ο Δημήτρης Πάππας μιλά για το βιβλίο του, όπου μια απλή διαφωνία για την προέλευση της λέξης «φιλοσοφία» γίνεται η αφετηρία για ένα ευρύ, διαθεματικό ταξίδι γνώσης. Μέσα από τη φιγούρα της Αθηναΐδας και τη διαρκή χρήση ερωτήσεων αντί για απαντήσεις, το έργο συνδέει γλωσσολογία, φιλοσοφία, κοινωνική ανθρωπολογία και θετικές επιστήμες, φωτίζοντας τον διαγλωσσικό συγκρητισμό, τη σημασία της γλώσσας ως εργαλείου θεώρησης του κόσμου και τη σχέση μας με την ανθρώπινη ταυτότητα, την κοινωνία και τη γνώση. 

Δημήτρης Πάππας

Στο βιβλίο, μια απλή διαφωνία ανάμεσα σε δύο ακαδημαϊκούς μετατρέπεται σε ένα ταξίδι αναζήτησης της προέλευσης της λέξης «φιλοσοφία». Τι σας οδήγησε να κάνετε τη γλωσσική διερεύνηση αφετηρία για μια τόσο ευρεία διαθεματική αφήγηση;

Η ετυμολογία είναι ένας κλάδος της ιστορικής γλωσσολογίας που πάντα με συνάρπαζε. Για κάποιον λόγο ποτέ δεν με ικανοποιούσε αρκετά η ετυμολογική εξήγηση ορισμένων λέξεων, διότι δεν με κάλυπταν απόλυτα κάποια δεδομένα σχετικά με τις αρχικές συνθήκες της γένεσης τους. Ως εκ τούτου επιχειρώντας να «σκάψω» , προέκυψαν πολλές θεματικές κατά το νοητικό μου ταξίδι, οι οποίες θα είχαν αποκλειστεί αν αντιλαμβανόμουν το θέμα αυστηρά “γλωσσολογικά”, “ανθρωπολογικά,” η “φιλοσοφικά” με την ακαδημαϊκή έννοια. Παράλληλα με συνόδευε και η έμφυτη ροπή της πολυμάθειας, που είχα εξασκήσει και ακόμη εξασκώ. Θα ήθελα να επισημάνω πως σκοπός του έργου δεν είναι η απόρριψη των γλωσσολόγων ούτε η παρουσίαση μιας επιστημονικής θεωρίας.

Η Αθηναΐς λειτουργεί ως ο καταλύτης που ενεργοποιεί τον διάλογο. Πώς προσεγγίσατε τη δημιουργία ενός χαρακτήρα που δεν ταυτίζεται με την αυθεντία των ειδικών αλλά τελικά καθορίζει την πορεία της συζήτησης;

Δεν μπορώ να μην αναφερθώ σε «βιογραφικά στοιχεία» προκειμένου να απαντήσω σε αυτήν την ερώτηση! Έχοντας συγκρίνει μια περίοδο της ζωής μου κατά την οποία μελετούσα συνεχώς βιβλία με σχολαστικό τρόπο, προσπαθώντας να αναλύσω τα περιεχόμενα με μια άλλη κατά την οποία έκανα μια μακρόχρονη παύση ανακάλυψα το εξής: Κατά την δεύτερη περίπτωση που στοχαζόμουν χωρίς να αναλύω σκέψεις άλλων, άνοιγα περισσότερο τους διανοητικούς μου ορίζοντες αμφισβητώντας πολλές παρελθοντικές βεβαιότητες που θεωρούσα ως ορθές. Όντας σε στενή επαφή με ακαδημαϊκούς καθηγητές που μου είχαν μεταδώσει σημαντικές γνώσεις, παρατηρούσα πως λόγω της εξειδίκευσης τους και της συνεχούς τριβής τους με συγκεκριμένα περιεχόμενα είχαν πολλές στέρεες βεβαιότητες. Έτσι προέκυψε ένας χαρακτήρας με «περιπλανώμενο νου» όπως η Αθηναΐδα, η οποία με τον τρόπο της καθοδηγεί βοηθητικά μια συζήτηση, για να διευρύνει την συζήτηση, εκτιμώντας παράλληλα την αξία των ακαδημαϊκών συνομιλητών της.

Το έργο συνδέει αρχαία ελληνική γραμματεία, κοινωνική ανθρωπολογία, ψυχολογία, κοινωνιολογία και θετικές επιστήμες. Πώς οργανώσατε τη διαθεματική έρευνα ώστε να παραμένει προσιτή χωρίς να θυσιάζεται η επιστημονική της ακεραιότητα;

Όντως συνδέονται πολλά πεδία και διατηρείται η επιστημονική ακεραιότητα σε ένα εγχείρημα οπού συμπλέκονται μεταξύ τους. Σημαντικό ρόλο ως προς την οργάνωση για την διατήρηση της ακεραιότητας, διαδραμάτισε η αρχή να σέβομαι την εγκυρότητα επιστημονικών δεδομένων που χρησιμοποιώ καθότι ασχολούμαι και ο ίδιος με την ακαδημαϊκή έρευνα. Ως προς την προσιτή μορφή που είναι δοσμένα, θα έλεγα πως για ένα μεγάλο διάστημα συνομιλούσα με ανθρώπους χωρίς ακαδημαϊκή μόρφωση, στους οποίους εξηγούσα με απλοποιημένο τρόπο πολύπλοκες θεωρίες. Αυτό με βοήθησε!

Αναφέρεστε συχνά στον διαγλωσσικό συγκρητισμό. Πόσο σημαντικό θεωρείτε ότι είναι για τον σύγχρονο αναγνώστη να κατανοήσει ότι οι λέξεις που χρησιμοποιεί καθημερινά συχνά έχουν πολυστρωματικές, πολιτισμικά διαμορφωμένες καταβολές;

Το θεωρώ πολύ σημαντικό, διότι πολλές φορές πέφτουμε στην παγίδα να θεωρούμε βέβαιο πως κάποια νοήματα που εκφράζονται μέσω κάποιων λέξεων ή κάποιες λέξεις ανήκουν μόνο σε έναν πολιτισμό. Κατ’ εμέ σε περιόδους οπού ο δυτικός κόσμος πάλλεται μεταξύ εθνικιστικών και διεθνιστικών ρευμάτων, είναι σημαντικό να φωτίζονται οι πολιτισμικές ομοιότητες, όπως και να μην λησμονούνται οι πολιτισμικές ιδιαιτερότητες. Μια μεσότητα! Έτσι στο έργο καταδεικνύεται τόσο ο τοπικός όσο και ο μη τοπικός χαρακτήρας.

Το βιβλίο μοιάζει να υπαινίσσεται ότι η γλώσσα δεν είναι μόνο εργαλείο επικοινωνίας αλλά και τρόπος θέασης του κόσμου. Ποιο ήταν το κεντρικό φιλοσοφικό σας ζητούμενο στη διερεύνηση αυτής της ιδέας;

Πράγματι! Όπως ένας κοσμολόγος αναζητεί την αφετηριακή φάση της διαμόρφωσης του σύμπαντος καθότι οι αστέρες και οι γαλαξίες δεν υπήρχαν ανέκαθεν, έτσι και εγώ ομοίως ξεκίνησα με την απορία της αρχής. Με αφορμή το «πως» άρχισα να ανακαλύπτω τις μακρόχρονες διαδικασίες της γέννησης των λέξεων οι οποίες χαράσσονται ως μια «κωδικοποιημένη μνήμη» εντός τους. Αυτές οι διαδικασίες ενέχουν ένα νόημα και η αναζήτηση του νοήματος είναι σημαντικός πυλώνας για το φιλοσοφείν.

Η αφήγηση εξελίσσεται μέσα από ερωτήσεις, όχι απαντήσεις, κάτι που θυμίζει σωκρατική μέθοδο. Ήταν συνειδητή αυτή η επιλογή και τι ρόλο παίζει στην κατανόηση των εννοιών που πραγματεύεστε;

Ναι ήταν μια συνειδητή επιλογή. Εκτός της όποιας επιρροής προήλθε από την ανάγνωση των πλατωνικών διαλόγων κατά το τέλος της φοιτητικής μου πορείας στο τμήμα της Κοινωνιολογίας υπήρξε το πριν και το μετά. Από την προεφηβική ηλικία, είχα την ροπή να κάνω ερευνητικές ερωτήσεις προς άλλους ανθρώπους μελετώντας τα ανθρώπινα, ενώ την ίδια στιγμή μελετούσα και σε μη συνειδητό βαθμό εμένα τον ίδιο. Η ερώτηση είναι κλειδί της μάθησης! Ένα άλλο σημαντικό δεδομένο είναι το εξής: Όπως προείπα συναναστρεφόμουν σε μια περίοδο με πολλούς ανθρώπους οιοποίοιήταναπόφοιτοιΛυκείου,κάτιπουμεέκανενααπλοποιώτιςσκέψειςμουνατιςμεταδίδω μέσω ερωτήσεων. Με αυτόν τον τρόπο μάθαινα ο ίδιος να ακούω περισσότερο, να έχω υπομονή και να θέτω τον άλλο σε μια ενεργητική κατάσταση παρά σε μια παθητική ακρόαση ενός μονολόγου.

Το βιβλίο ανοίγει παράθυρα σε διαχρονικούς προβληματισμούς για την κοινωνία, την ανθρώπινη ταυτότητα και τη γνώση. Ποια σύγχρονα ζητήματα θεωρείτε ότι συνομιλούν πιο άμεσα με την προβληματική του;

Αναφέρατε την ανθρώπινη ταυτότητα και την γνώση. Για παράδειγμα όροι «πατριαρχία» και «μητριαρχία», χρησιμοποιούνται πλέον έντονα και εκτός των ακαδημαϊκών κύκλων αλλά αυτό που δεν απασχολεί καθόλου, είναι το πως παγιώνονται οι κοινωνικοί ρόλοι των φύλων σε μια πληθυσμιακή ομάδα. Δεν το γνωρίζουμε. Μιλάμε έντονα για εθνική ενότητα ή για σεβασμό απέναντι στους μετανάστες ενώ δεν γνωρίζουμε πως χρησιμοποιούμε σύγχρονες λέξεις οι οποίες δημιουργούν εγχώριες αρνητικές διακρίσεις ανάμεσα στους Έλληνες. Μέσα στον φιλοσοφικό διάλογο αναλύονται θέματα όπως τα παραπάνω, χωρίς να λείπει το επίκαιρο θέμα της ταχείας τεχνολογικής εξέλιξης. Για μένα προσωπικά ένα μείζον ζήτημα που τίθεται στην αρχή είναι η σημασία της φιλοσοφίας η οποία τείνει να αμφισβητείται από την περίοδο της αρχαιότητας μέχρι σήμερα.

Αν η γλώσσα «ταξιδεύει απρόβλεπτα», όπως υποδηλώνει ο τίτλος, τι πιστεύετε ότι χάνουμε και τι κερδίζουμε μέσα από αυτή τη διαρκή μεταμόρφωση; Και ποια είναι η μεγαλύτερη έκπληξη που σας επιφύλαξε η δική σας έρευνα;

Μέσα από αυτήν την μεταμόρφωση χάνουμε μια «στέγη βεβαιοτήτων» μένοντας «άστεγοι», με το κέρδος της περιπλάνησης. Η μεγαλύτερη έκπληξη που μου επιφύλαξε η συγκεκριμένη έρευνα όπως και εκείνες που συνεχίζω να κάνω, είναι ορισμένα απρόβλεπτα μονοπάτια που με οδηγούν στην συνεχή συνειδητοποίηση των γνωστικών μου ορίων.

Βλάρα Αλεξία