Κοραής Δαμάτης: «Ό,τι ανείπωτο φέρνει μαζί του φόβο, πόνο, βαθιά θλίψη, μοναξιά, καχυποψία, άρνηση…»

Στη συνέντευξή του για το μυθιστόρημα «Καλοήθη Παράσιτα», ο Κοραής Δαμάτης προχωρά σε μια βαθιά ανατομία της ανθρώπινης συνθήκης, αναδεικνύοντας το «ανείπωτο» ως την πιο διαβρωτική δύναμη που θολώνει το μέλλον και φυλακίζει τις ζωές μας. Με τη δεξιοτεχνία ενός σκηνοθέτη που αυτή τη φορά στήνει την παράστασή του στο χαρτί, περιγράφει έναν χρόνο-ζωντανό οργανισμό, ο οποίος ξεβράζει στην επιφάνεια «ξεχασμένα νησιά της ψυχής» και αλήθειες που συχνά φοβόμαστε να αντικρίσουμε. Μέσα από την εικόνα μιας ακίνητης οικογενειακής φωτογραφίας, ο Δαμάτης αποκαλύπτει το «κλειστό κουτί» της ελληνικής οικογένειας, εκεί όπου η ανάγκη για ρήξη και αλλαγή συγκρούεται αέναα με τον συντηρητισμό και την αμηχανία, προσφέροντας τελικά ένα μάθημα εσωτερικής ελευθερίας μέσα από την παραδοχή των δικών μας «καλοήθων» τραυμάτων.

Στο βιβλίο μιλάτε για την οικογένεια ως “ένα κουτί ερμητικά κλειστό”. Τι σας οδήγησε σε αυτή τη μεταφορά; Είναι περισσότερο παρατήρηση, βιωματική αίσθηση ή λογοτεχνική επιλογή;

Παρατήρηση και σκέψη κατά κύριο λόγο και ελάχιστη βιωματική αίσθηση. Μεγαλώνεις, αποφασίζεις τον άνθρωπο που θες να ζήσεις μαζί του, αποκτάς παιδιά… δημιουργείς οικογένεια, δημιουργείς σιγά-σιγά το δικό σου ερμητικά κλειστό κουτί… και ταυτόχρονα ένα κομμάτι σου -παλιό, αλλά βαθιά ζωντανό και δυναμικά υπαρκτό- παραμένει κλεισμένο στην προηγούμενη οικογένειά σου, στο προηγούμενο κλειστό κουτί.

Οι σχέσεις των μελών της οικογένειας μοιάζουν με “συγκοινωνούντα δοχεία”. Πιστεύετε πως οι άνθρωποι καταλήγουν αναπόφευκτα να μοιάζουν με τους δικούς τους, ή είναι θέμα μοτίβων που επαναλαμβάνονται ασυνείδητα;

Μπορεί να έχετε ακούσει και σεις τέτοιους είδους κριτικές… «ίδιος ο πατέρας σου έγινες» ή «ολόφτυστη η μάνα σου» ή «ένα καλό τους δεν πήρες, όλα τα στραβά τους…» Πολλές φορές υπάρχει μια ταύτιση στα πιστεύω μας, στην αντίληψη που έχουμε για τον κόσμο, την ηθική και το δίκαιο με αυτήν των γονιών μας. Δεν γεννιόμαστε ένα καθαρό, άγραφο χαρτί. Γνωρίζουμε πιά ότι κάθε πλάσμα που έρχεται στον κόσμο φέρνει στα γονίδιά του και αρκετές σημειώσεις. Με αυτές τις σημειώσεις και μαζί με τα πρώτα-πρώτα ακούσματα από τους γονείς, τις εικόνες, τις χειρονομίες τους, και αργότερα τις παρατηρήσεις τους, τα πρέπει δεν πρέπει, τις αμφισβητήσεις και ένα σωρό άλλα, αρχίζουμε να μεγαλώνουμε, να μαθαίνουμε, να διαβάζουμε τον κόσμο και τους ανθρώπους. Μοιραία, όλη αυτήν την μάθηση, την κουβαλάμε εσαεί κι ας πιστεύουμε ότι μεγαλώνοντας, και κάνοντας την δική μας οικογένεια, έχουμε απαλλαγή από τα στερεότυπα των γονιών μας. Μοτίβα που επαναλαμβάνονται ασυνείδητα, αυτό είναι, σωστά το λέτε.

Στο μυθιστόρημα, η κληρονομιά συναισθημάτων και συμπεριφορών μοιάζει σχεδόν γενετική. Ως θεατράνθρωπος, πώς μεταφράζετε αυτή την “κληρονομικότητα” στην ανθρώπινη ψυχολογία;

Στην ανθρώπινη ψυχολογία ερμηνεύοντας κάποιο θεατρικό έργο εννοείτε. Καταρχήν δουλεύεται ο λόγος, ο συμπυκνωμένος λόγος ενός θεατρικού έργου, η μουσική του παρτιτούρα. Οι παύσεις του, που καμιά φορά είναι εξίσου σημαντικές με τον λόγο- ο ρυθμός του λόγου, η σωματικότητα των ηρώων που είναι επίσης ένα ανάγνωσμα για τον θεατή, τα κρεσέντο και τα συναισθήματα που εναλλάσσονται, ακόμα και το μυστήριο της απουσίας του ήρωα που φεύγει από τη σκηνή μετά από μία ισχυρή σύγκρουση.

Το παρελθόν των ηρώων λειτουργεί σαν καθρέφτης. Πόσο δύσκολο ήταν να γράψετε χαρακτήρες που αρνούνται αυτό που τους καθορίζει ενώ ταυτόχρονα το κουβαλούν;

Δεν ήταν και τόσο δύσκολο γιατί δεν είναι και τόσο σπάνιο. Πολλά τα παραδείγματα. Πολλοί είναι άνθρωποι που αυτή η άρνησή τους κράτησε ολόκληρη τη ζωή τους. Κι άλλοι που κάποιο συμβάν, τους ανάγκασε να εγκαταλείψουν το φτιαχτό, την κατασκευή, την επινόηση και να συμφιλιωθούν με το πραγματικό, αυτό που τους καθόριζε εξ αρχής.

Η οικογένεια στο βιβλίο βιώνει εκρήξεις, διαψεύσεις, τρυφερότητες, αλλά και ετεροχρονισμένες μεταμέλειες. Ποιο συναίσθημα θεωρείτε ότι είναι το πιο επικίνδυνο όταν μένει ανείπωτο;

Όλα τα ανείπωτα τα θεωρώ το ίδιο επικίνδυνα. Ό,τι δεν λέγετε στην ώρα του, μας καταστρέφει, ακόμα κι αν δεν τον καταλαβαίνουμε εκείνη την στιγμή. Θολώνει το μέλλον. Χαλάει τις ζωές μας. Ό,τι ανείπωτο φέρνει μαζί του φόβο, πόνο, βαθιά θλίψη, μοναξιά, καχυποψία, άρνηση… ένα σωρό.

Ο χρόνος στο μυθιστόρημα έχει καθοριστικό ρόλο· ξεδιπλώνει, διαβρώνει και αποκαλύπτει. Πώς δουλέψατε τη χρονικότητα της αφήγησης, ώστε να λειτουργεί και ως δραματουργικό εργαλείο;

Πολύ σωστά, ο χρόνος στο μυθιστόρημα καθορίζει, δεν είναι ένα νεκρό φόντο. Θα τολμούσα να πω πως κινεί τους ήρωες και τις ζωές τους, ερήμην τους βεβαίως, χωρίς να υπολογίζει συνέπιες. Σχεδόν προσωποποιείτε ο χρόνος, διαμορφώνει και συντονίζει μαγικά. Από τη μια, λοιπόν, ο χρόνος που ο αφηγητής λέει την ιστορία και από την άλλη ο χρόνος που το κάθε πρόσωπο της ιστορίας γίνετε ο ίδιος αφηγητής και αφηγείται την δική του ιστορία. Κι όλα αυτά ο χρόνος θα τα βάλει σε παράλληλους δρόμους και μαζί θα ανεβάσει στην επιφάνεια την κραταιά μνήμη. Έχω γράψει στο πρώτο μυθιστόρημά μου: «…ο χρόνος σού φανερώνει και τα ξεχασμένα νησιά της ψυχής σου, ανοίγει τον ορίζοντα κι όταν συνηθίσουν τα μάτια σου, -και πάψεις και συ να τα τρομάζεις τα μάτια σου- βρίσκεις ένα σωρό πολύτιμα πράγματα, και ευτελή συναισθήματα, και πράξεις σου κακές, και μεγαλειώδεις σου στιγμές που δεν τις υπολόγιζες σαν τέτοιες, κι ανούσιους θυμούς, και πένθη που δεν τ’ άφησες να πενθήσουν, και ερωτικά ακοινώνητα μεσημέρια και υπερφίαλες στάσεις του κορμιού, και αγαπούλες που ήρθαν και δεν είδες…»

Έχετε πολυετή πορεία στο θέατρο ως σκηνοθέτης, ηθοποιός, δάσκαλος. Πώς συνομιλεί η θεατρική σας εμπειρία με τη συγγραφή αυτού του μυθιστορήματος; Υπάρχουν στιγμές όπου νιώσατε ότι “σκηνοθετείτε” και στο χαρτί;

Σαφώς έπαιξαν ρόλο πρωταγωνιστικό τα διαβάσματά μου. Σαν ασθματικό παιδί κλεισμένο σπίτι και με αρκετές απαγορεύσεις, έμαθα να διαβάζω από νωρίς. Από παραμύθια και Ιούλιο Βερν, μέχρι βιβλία δύσκολα για την ηλικία μου που, βέβαια, δεν πολυκαταλάβαινα. Αργότερα ήρθαν και τα θεατρικά έργα και οι συγγραφείς τους που μου έδειξαν κι άλλους δρόμους. Οπότε υπήρχε κάποιο λογοτεχνικό υπόστρωμα. Ναι, είναι αλήθεια, στην αρχή ‘‘σκηνοθετούσα’’ την ιστορία των ηρώων στα «καλοήθη παράσιτα». Από κάποιο σημείο και ύστερα, αρκετά νωρίς, με καθοδηγούσαν εκείνοι. Είχαν αποφασίσει να μιλήσουν οι ίδιοι για την ιστορία της ζωή τους.

Αν έπρεπε να συνοψίσετε το βιβλίο σε μία εσωτερική αλήθεια για τις οικογένειες, όχι τις ιδανικές, αλλά τις πραγματικές, ποια θα ήταν αυτή;

Κοιτάζω μια οικογενειακή φωτογραφία. Όλα τα μέλη που την αποτελούν όρθια, το ένα δίπλα στο άλλο, ακίνητα, κοιτάζουν τον φακό. Είναι μαζί, τους διαπερνά αυτή η άυλη κλωστή που πάει από γενιά σε γενιά, αλλά είναι και χώρια προσδοκώντας εκείνο το ανεπαίσθητο κλικ, που θα τους αποτυπώσει στο μέλλον. Το ένα τους μισό ακουμπάει τον διπλανό τους, το άλλο τους μισό ταξιδεύει μέσα από το φακό να βρει τον άγνωστο αποδέκτη. Κλειστό κουτί η ελληνική οικογένεια. Μοιρασμένη σε δύο. Από τη μια παγιδευμένη σε φόβους, κρυφό συντηρητισμό, και φανερή αμηχανία με την κοινωνία. Κι απ’ την άλλη η ανάγκη της να σπάσει τα δεδομένα και να τολμήσει αλλαγές που την τρομάζουν.

Αλεξία Βλάρα