Βασιλική Χρυσοστομίδου: "Η αυξανόμενη φτωχοποίηση των ανθρώπων σε συνδυασμό με την έκπτωση αρχών και αξιών, τους εξοικειώνει με τη φρίκη και τον θάνατο".

Σε έναν κόσμο όπου η τεχνολογία υπόσχεται πρόοδο αλλά συχνά γεννά αποκλεισμούς, η Βασιλική Χρυσοστομίδου, μέσα από το βιβλίο Σκυλόμορφος, στήνει μια σκοτεινή αλλά ανατριχιαστικά οικεία δυστοπία. Με αιχμηρό λόγο και έντονη κοινωνική ευαισθησία, φωτίζει τις ρωγμές του σύγχρονου ανθρώπου: την αποξένωση, την αποθέωση του ατομικισμού και τη σταδιακή απώλεια της συλλογικότητας. Στη συνέντευξη που ακολουθεί, μιλά για τα όρια ανάμεσα στην εξέλιξη και την αλλοτρίωση, για τον φόβο που γεννά ο ίδιος ο άνθρωπος, αλλά και για τη δυνατότητα της ελπίδας μέσα σε έναν κόσμο που μοιάζει να τη χάνει.

Βασιλική Χρυσοστομίδου

·         Στο βιβλίο σας συγκροτείται ένα μέλλον όπου η τεχνολογία οδηγεί σε κοινωνικόαποκλεισμό. Πιστεύετε ότι αυτή η δυστοπία είναι μια προβολή του μέλλοντος ή μια υπερβολική προέκταση του παρόντος;

Η δυστοπία του  Σκυλόμορφουδεν είναι απλά η προβολή του μέλλοντος ή η υπερβολική προέκταση του παρόντος, αλλά συμπαγές στοιχείο της πραγματικότητας που ζούμε. Ο κόσμος του Τζέι του Σκυλόμορφου  δεν διαφέρει καιπολύ από τον δικό μας. Η αφήγηση επιδιώκει να επισημάνει ότι η δυστοπίαξεκινά με την αλλοίωση της  ανθρώπινης συνείδησης .

Η χρήση της τεχνολογίας  στα χέρια της  νεοφιλελεύθερης προνομιακής τάξης με γνώμονα τον προσπορισμό κέρδους και ισχύος ,περιφρονεί και υβρίζει τη φύση και εργαλειοποιεί τους ανθρώπους. Οξύνει τις ταξικές αντιθέσεις,  αφού δημιουργεί στρατιές ανεπιθύμητων πληθυσμών.    Η αυξανόμενη φτωχοποίηση των ανθρώπων σε συνδυασμό με την έκπτωση αρχών και αξιών,  τους εξοικειώνει με τη φρίκη και τον θάνατο.  Έχουμε συνηθίσει τις εικόνες της φρίκης στην καθημερινή ζωή και δε μας προκαλούν πια καμία εντύπωση.

Παρακολουθούμε ονλάιν βομβαρδισμούς  αμάχων πληθυσμών και  ανεχόμαστε να συντελείται επί των ημερών μας γενοκτονία στην  Παλαιστίνη.Οι άστεγοι αργοπεθαίνουν  στους δρόμους της Αθήνας, ενώ  οι βιτρίνες των καταστημάτων λαμποκοπούν γεμάτες λαχταριστά , αλλά ουσιαστικά άχρηστα,  εμπορεύματα. Τα νοσοκομεία θυμίζουν εμπόλεμη ζώνη, ενώ ακόμα και μέσα στα βαγόνια του  μετρό , μέσα στα έγκατα της γης μας  κυνηγούν με  διαφημίσεις. Οι θάνατοι από εργατικά δυστυχήματα αυξάνονται διαρκώς, χωρίς κανείς να μιλάει γι ΄αυτό, λες κι αυτοί οι άνθρωποι είναι αόρατοι. Ένα απλό ταξίδι με τρένο έστειλε στον θάνατο πενήντα επτά επιβάτες  στα Τέμπη και μέχρι σήμερα αυτοί οι νεκροί και οι συγγενείς τους παραμένουν αδικαίωτοι. Η Μεσόγειος  έγινε υγρός τάφος για χιλιάδες πρόσφυγες και μετανάστες και τα κουφάρια των πνιγμένων που ξεβράζονται στις ακτές  δεν συγκινούν ,  πλέον , τους λουόμενους  παραθεριστές γιατί συνηθίσαμε , γιατί   «η φρίκηδεν κουβεντιάζεται γιατί είναι ζωντανή γιατί είναι αμίλητη και προχωράει·»*

*Σεφέρης  «Τελευταίος σταθμός»

Οι αυτοκτονίες , οι μοναχικοί θάνατοι εγκαταλελειμμένωνανθρώπων , οι γυναικοκτονίες, ακόμη και μπροστά σε αστυνομικά τμήματα, συμπληρώνουν  την εικόνα της  απανθρωποποίησης, που πιστεύω ότι  είναι η  δυστοπία του παρόντος μας.

·         Η διάκριση ανάμεσα σε «χρήσιμους» και «άχρηστους» ανθρώπους είναι κεντρική στην αφήγησή σας. Πόσο κοντά θεωρείτε ότι βρίσκεται αυτή η λογικήστις σύγχρονες κοινωνικές δομές;

Η διάκριση ανάμεσα στους «χρήσιμους» και στους   «άχρηστους» ανθρώπους  αποτελεί λογική που έχει επιβληθεί απόλυτα στις σύγχρονες νεοφιλελεύθερες κοινωνικές δομές .Τα νεοφιλελεύθερα καθεστώτα  δημιουργούν στο άτομο την ψευδαίσθηση ότι είναι   ελεύθερο  και ικανό  για απεριόριστη επιτυχία και για  κοινωνική καταξίωση μέσω  της απόκτησης, της συσσώρευσης και της επίδειξης των υλικών αγαθών. Το άτομο , αποκομμένο από  κάθε είδους συλλογικότητα και βάζοντας στην άκρη τις ανθρωπιστικές αξίες και αρχές,στοχεύει  αποκλειστικά στην εξεύρεση της ατομικής λύσης  και της επικράτησης.

Όταν πετύχει ,αποδεικνύει  εμπράκτως ότι είναι «χρήσιμος» ότι η ύπαρξή του έχει αξία. Ανυψώνεται και θεωρεί τον εαυτό του ανώτερο , φέρεται αλαζονικά, υπεροπτικά  και άπληστα.

Αν όμως αποτύχει,  αισθάνεται ντροπή  και στρέφεται εναντίον του εαυτού του. Νιώθει ένοχο,  συχνά  καταθλίβεται , παραιτείται και υποχωρεί, χωρίς να αντιπαρατεθεί με το σύστημα που τον απέρριψε.

Και στις δυο περιπτώσεις , μέσα σε μια κοινωνία που ενισχύει την καχυποψία , τον ανταγωνισμό και την υποκρισία , ο συνάνθρωπος  γίνεται αντιληπτός ως εχθρός.

·         Οι πλούσιοι του κόσμου σας ζουν μέσα στον φόβο της «τοξικότητας» και της συναισθηματικής έκθεσης. Πιστεύετε ότι η αποφυγή του Άλλου οδηγεί τελικά σεπερισσότερη αποξένωση ή σε ψευδαίσθηση ασφάλειας;

Η αποφυγή του  Άλλου είναι αποτελεσματικό εργαλείο κάθε εξουσίας για να επιτύχει την εξατομίκευση και την αποξένωση  του ανθρώπου από το κοινωνικό σύνολο. Η μονάδα είναι αμελητέα ποσότητα, ο άνθρωπος έξω από τη συλλογικότητα είναι ακίνδυνος.  Η ιδεολογία του ατομικισμούλειτούργησε αθόρυβα και διαβρωτικά , εδώ και πολλά χρόνια στους χώρους εργασίας, στις  ομαδικές δραστηριότητες, στις γειτονιές, απαξιώνοντας και αποδυναμώνοντας κάθε μορφής  συλλογικότητα.  Η προσωπική επιτυχία του ατόμου είναιπλέον  ποσό αντιστρόφως ανάλογο με τη συλλογική αποτυχία των άλλων.

Η αλλοτρίωση του ατόμου συντελείται στην απομόνωση ακόμα και από το στενό κύκλο γνωριμιών που αφορούν την προσωπική και την οικογενειακή ζωή.  Ποτέ άλλοτε δεν υπήρχε τόση απογοήτευση, τόση καχυποψία,  τόση αναποφασιστικότητα για τη σύναψη σχέσεων, τόση δυσκολία στη συνεννόηση  και τόση δυσπραγία στη συνεργασία  για κοινό όφελος .Επικαλούμαστε συναισθήματα , αλλά αρνούμαστε πράξεις. Υποπτευόμαστε τους πάντες για τοξικότητα, ναρκισσισμό και άλλες  επικίνδυνεςσυμπεριφορές.Σαν τα μανιτάρια ξεφυτρώνουν οι  ψηφιακοί σαμάνοι της νέας εποχής, οι «ειδικοί» σύμβουλοι και καθοδηγητές που μας  ανεμίζουν ψηφιακέςred και greenflags προκειμένου να  μας προστατεύουν από τον πόνο και την αποτυχία  μιας νέας γνωριμίας  και μας ανοίγουν τον δρόμο για το προσωπικό μας “successstory”. Το ChatGPTέγινε ο προσωπικός μας εξομολογητής  και, ίσως,“ourownpersonalJesus”μια απρόσωπη  ψηφιακή θεότητα με πιστοποιημένο «αλάθητο» που είναι ανά πάσα στιγμή  στη διάθεσή μας και ενισχύει, ακόμα περισσότερο  την πεποίθηση ότι δεν έχουμε ανάγκη κανέναν άλλον.

Η αποφυγή της  ανθρώπινης συναναστροφής  δημιουργεί την ψευδαίσθηση της ασφάλειας από τις ματαιώσεις, τις απογοητεύσεις και τις επώδυνες καταστάσεις που  μοιραία  προκύπτουν από τη  συνύπαρξη. Οι ανθρώπινες σχέσεις θέλουν κόπο, υπομονή  και καθαρή σκέψη για να αναπτυχθούν, να λειτουργήσουν και να αποδώσουν. Οι άνθρωποι μαθαίνουμε τη ζωή  μέσα από τη ζωή, όχι μέσα από την οθόνη. Κάνουμε προσπάθειες, κάνουμε λάθη , συχνά είμαστε κατώτεροι των περιστάσεων. Όμως, με τη δύναμη της αγάπης,  μπορούμε να ζήσουμε μικρά καθημερινά  μικρά θαύματα. Η συντροφικότητα, η γονεϊκότητα, η φιλία , ο έρωτας , είναι πεδία καθημερινού αγώνα  και έχουν τα καλοκαίρια, αλλά και τους χειμώνες τους. Ο σύγχρονος άνθρωπος δυσανασχετεί  στο πρώτο πρωτοβρόχι…

Η αποφυγή του Άλλου  παγιώνει τη χρόνια συναισθηματική αποστέρηση και την ανωριμότητα , καλλιεργεί έναν ιδιότυπο μισανθρωπισμό και μας προκαλεί  την ψευδαίσθηση  ότι  μόνο εμείς είμαστε καλοί, ότι   κανείς δεν καταλαβαίνει τις ευαισθησίες μας, οδηγώντας μας  έτσι στη λατρεία του  υπέροχου και τόσο αδικημένου  εγώ μας.

·         Η σχέση ανθρώπου και τεχνητής νοημοσύνης στο έργο σας φτάνει μέχρι τη μετάλλαξη της ίδιας της ανθρώπινης φύσης. Πού θεωρείτε ότι σταματά η εξέλιξη και πού αρχίζει η απώλεια της ταυτότητας;

Η ανθρώπινη φύση  διαστρέφεται από την έλλειψη της αγάπης προς τον συνάνθρωπο,  που είναι η κινητήρια δύναμη για επικοινωνία, εμπιστοσύνη ,αλληλεπίδραση και αμοιβαιότητα. Ο άνθρωπος παύει να εξελίσσεται όσο μπαίνει στον φαύλο κύκλο του αυτοθαυμασμού και  της αυτάρκειας, όταν μετατρέπει τα συναισθήματα σε προϊόντα, και όταν βεβαιώνεται  ότι η αγάπη προς τον εαυτό του είναι το μεγαλύτερο επίτευγμα της ζωής του.  Όταν  ο ίδιος γίνεται  φίλος, δάσκαλος, παρηγορητής και μάνατζερ του εαυτού του.

Η εξέλιξη σταματά  και η ταυτότητα χάνεται όταν ο άνθρωπος  δεν τιμά  το δώρο της ζωής στον σύντομο χρόνο που διαρκεί το πέρασμά του από αυτόν τον κόσμο , δεν ανταλλάσσει γνώσεις και εμπειρίες  και δεν  ολοκληρώνει   έναν κύκλο δημιουργίας   με σωφροσύνη, περίσκεψη  και έγνοια για τις μελλοντικές γενιές.

·         Οι «ανθρωπόσκυλοι» ως νέα κοινωνική κατηγορία λειτουργούν ως σύμβολο υποταγής. Είναι για εσάς μια ακραία αλληγορία ή μια μεταφορά για ήδηυπάρχουσες μορφές εξάρτησης;

Οι ανθρωπόσκυλοι δεν είναι μόνο σύμβολα υποταγής, αλλά και σύμβολα διχασμού  ανάμεσα στην ανθρώπινη  και στη ζωώδη φύση. Συμβολίζουν την εθελοντική υποταγή στην εξουσία, προκειμένου να εξασφαλίσουν την επιβίωσή τους, αλλά  διατηρούν  το σπέρμα της αμφισβήτησης . Αυτός ο διχασμός υπογραμμίζει τις  διαφορές  ανάμεσα στον άνθρωπο και στον σκύλο. Ο ανθρωπόσκυλος , μια δυστυχισμένη, διαστρεβλωμένη μορφή ζωής,   υπογραμμίζει το αγεφύρωτο χάσμα ανάμεσα στην ανθρώπινη και ζωώδη φύση και στις ανάγκες – γνωστικές και συναισθηματικές-  που διαφοροποιούνται εντελώς  στα ζώα και στους ανθρώπους αφού  γεμίσει το στομάχι και εξομαλυνθεί η διαβίωση.

Η σκυλίσια υποταγή – με αντίστοιχα ανταποδοτικά οφέλη, όμως- , με τη μορφή της  προσκόλλησης σε πρόσωπα εξουσίας , αντανακλάται σε συμπεριφορές ανθρώπων και αποσπά επαίνους. Συχνά ενδύεται τον μανδύα της ευγνωμοσύνης, όμως στερείται της γνήσιας αφοσίωσης. Μόλις το πρόσωπο της εξουσίας εκπέσει, ο υποτακτικός τον  εγκαταλείπει και προσκολλάται σε άλλον  ισχυρό αφέντη. Με αυτήν την έννοια, ο ανθρωπόσκυλος  , ίσως  προκαλέσει στοχασμούς για την αληθινή αφοσίωση, την αληθινή φιλία και για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

·         Στο βιβλίο σας η ομορφιά, η αυτοβελτίωση και η αυτάρκεια παρουσιάζονται ως κοινωνικά ιδεώδη που μετατρέπονται σε πίεση. Πότε η αναζήτηση της βελτίωσης γίνεται μορφή βίας προς τον άνθρωπο;

Η βελτίωση είναι μια έννοια  πολύ  υποκειμενική ως προς το περιεχόμενό της. Είναι σημαντικό να διευκρινίζονται η κατεύθυνση και οι στόχοι που θέτει  η έννοια αυτή.

Παρατηρώ την αύξηση της χρήσης των λέξεων με πρώτο συνθετικό το « αυτό» , που δηλώνει την ενέργεια που στρέφεται στον ίδιο μας τον εαυτό. Αυτοβελτίωση, αυτοέλεγχος,  αυτορύθμιση, αυτενέργεια, αυτονομία, αυτάρκεια.

Αντίθετα, όλες οι λέξεις με πρώτο συνθετικό την πρόθεση «συν» αποφεύγονται ή αντικαθίστανται με λέξεις ανούσιες που πιπιλίζονται σαν άγευστες ρητορικές καραμέλες. Για παράδειγμα, η λέξη «ενσυναίσθηση»  είναι πολύ της μόδας. Αντίθετα,  δεν χρησιμοποιείται τόσο η λέξη  «συμπόνια» που δεν  περιορίζεται στην κατανόηση του συναισθήματος του Άλλου, αλλά συμπάσχει έμπρακτα με τον πόνο του συνανθρώπου.  Γιατί, ο πόνος του συνανθρώπου δεν είναι ταινία που μας συγκινεί, όσο την παρακολουθούμε δακρύζοντας και μασουλώντας ποπκορν, είναι πεδίο καθημερινού, συμμετοχικού αγώνα μέχρι να  λυτρωθεί ο συνάνθρωπός μας , να χαρούμε από κοινού τη νίκη , να ανασάνουμε μαζί του.

Πάνω σε αυτή τη βάση , στην ανύψωση του «αυτο» έχει αναπτυχθεί μια κερδοφόρα βιομηχανία   με βιβλία  και κάθε μορφής υλικό  με τις επιταγές  των  lifecoaches, που έχουν γίνει οι απόστολοι του ατομικισμού.Θεωρώ ότι η περίφημη αυτοβελτίωσηείναι  αποτέλεσμα  της   διάχυσης  αντιλήψεων που  αποθεώνουν τον ατομικισμό  και αποκόπτουν τον άνθρωπο από τη συνύπαρξη, δίνοντάς του το μήνυμα ότι ο ίδιος είναι υπεύθυνος  και απολύτως ικανός για τη διευθέτηση και τη λύση των προβλημάτων του. Ο άνθρωπος μπαίνει σε κέλυφος αυτοπροστασίας.

Ωστόσο, όλες οι δύσκολες στιγμές, όλες οι δοκιμασίες  που πέρασε η ανθρωπότητα – πόλεμοι, λιμοί, οικονομικές κρίσεις,  επιδημίες, μετανάστευση, προσφυγιά -  απέδειξαν ότι  η ανθρώπινη συμπόνια, η συλλογικότητα και η αλληλοβοήθεια   στήριξαν τον άνθρωπο και τον ενδυνάμωσαν μέχρι να σταθεί στα πόδια του.Ένα πέρασμα από τους χώρους του ανθρώπινου πόνου – νοσοκομεία, φυλακές, στρατόπεδα συγκέντρωσης- μπορεί να αποδείξει πόση αξία έχει το ανθρώπινο άγγιγμα  στον πάσχοντα άνθρωπο, πόση δύναμη μεταδίδει ένα βλέμμα, πόση ανακούφιση προσφέρει μια καλή κουβέντα. Μέσα από τη συμμετοχή σε κοινά έργα, μέσα από ανταλλαγές απόψεων, συγκρούσεις και συμφιλιώσεις, αστοχίες και επανορθώσεις, ο άνθρωπος ωριμάζει, απελευθερώνοντας δυνάμεις που αποδείχθηκαν ευεργετικές για τον ίδιο , και  αφήνουν πολύτιμη παρακαταθήκη στην κοινότητα.

Η βελτίωση του εαυτού μας, αποκλειστικά  από εμάς τους ίδιους , είναι ανέφικτη.Είναι μια  αυταπάτη, ο ματαιόδοξος   στολισμός  του ειδώλου μας με αρετές , που νομίζουμε ότι έχουμε.

«Στον καθρέφτη μου κοιτιέμαι και μονάχος μου αγαπιέμαι» που λέει καιο σοφός λαός. Αυτός ο αυτοθαυμασμός  καταλήγει να γίνει βία προς τους άλλουςανθρώπους, που μπροστά στο είδωλό μας φαντάζουν ασήμαντοι, χρήσιμοι μόνο όσο εξυπηρετούν τις επιδιώξεις ή την ευχαρίστησή μας.

·         Η αφήγησή σας κινείται ανάμεσα στη σάτιρα και στη δυστοπία. Πόσο σημαντικόείναι για εσάς το στοιχείο της ειρωνείας μέσα σε ένα τόσο σκοτεινό μέλλον;

Η ειρωνεία είναι μια ενοχλητική μύγα  που βουίζει στο  λεπταίσθητο αυτί της εξουσίας και δεν την αφήνει να ησυχάσει. Αμφισβητεί την  αξία όλων των κούφιων επιδιώξεων  :  της συσσώρευσης κερδών και δύναμης, της αγέραστης ομορφιάς, της αυτοβελτίωσης  και  της αυτάρκειας.

Δεν παύει να υπενθυμίζει  τη ματαιότητα όλης αυτής της  υπερπροσπάθειας  των ανθρώπων  για αυτοπροστασία και επικράτηση σε έναν τόσο μοναχικό  και άδειο κόσμο, στερεμένο από αγάπη.

·        Αν αυτό το μέλλον είναι ένας καθρέφτης, τι θεωρείτε ότι αποκαλύπτει περισσότερο: τον φόβο για την τεχνολογία ή τον φόβο για τον ίδιο τον άνθρωπο;

Η τεχνολογία είναι έργο του ανθρώπου. Αν η τελειοποίησή της  οδηγήσει  στον αφανισμό του, αν  πραγματοποιηθεί   ο εφιάλτης  όπου το  δημιούργημα  αυτονομείται και  καταπίνει τον δημιουργό του, τότε ο καθρέφτης του μέλλοντος  αποκαλύπτει  τον φόβο  για το  τέλος του ανθρώπου.Απέναντι στο σκοτάδι του  φόβου , όμως,πάντα στέκεται η πίστη.  Στην εποχή μας, όπου απαξιώνεται τόσο βάναυσα η ανθρωπιά,  η  υπεράσπισή της  με πράξεις  είναι τιμή μεγάλη.

Δεν μπορώ να γνωρίζω , πόσο κοντά είναι το τέλος του κόσμου, όπως τον ξέρουμε ως τώρα. Αναρωτιέμαι, όμως, τι μπορούμε να κάνουμε με τον χρόνο που μας δόθηκε… Όταν ήμουν μικρή, αγαπούσα πολύ  τη «Φλογερή καρδιά του Ντάνκο» του ΜαξίμΓκόρκι.Πιστεύω, λοιπόν, ότι  έστω  κι ένας Ντάνκο, μια  και μόνο  φλεγόμενη καρδιά  μπορεί να  φωτίσει με χαμόγελο και αποφασιστικότητα  τα πρόσωπα  των ανθρώπων που  επιλέγουν να τιμήσουν το πέρασμά τους από τη ζωή, να  γεράσουν με ρυτίδες , να αγκαλιάζονται  και να αφηγούνται στα «σχολεία του φράχτη»  όλες τις ιστορίες και όλες τις αλήθειες, ανασταίνοντας την ελπίδα.

Βλάρα Αλεξία