Διαβάσαμε και προτείνουμε: Όταν σβήνουν τα κεριά της Φωτεινής Καϊοπούλου

 

Το Όταν σβήνουν τα κεριά της Φωτεινής Καϊοπούλου είναι ένα μυθιστόρημα που ανοίγεται αργά, με την υπομονή μιας ιστορίας που γνωρίζει πως για να ειπωθεί χρειάζεται σιωπή. Η συγγραφέας μάς μεταφέρει σε τόπους που αλλάζουν, Προύσα, Κρήτη, Αθήνα, Κογκό, χωρίς ποτέ να χάνει το κέντρο της αφήγησης: τον εσωτερικό χάρτη των ανθρώπων που κουβαλούν ιστορίες πριν από τη δική τους. Στο βιβλίο αυτό η Ιστορία δεν εμφανίζεται ως εντυπωσιακό σκηνικό. Αποτυπώνεται στις μικρές, καθημερινές χειρονομίες· στις κουζίνες όπου ζυμώνονται μνήμες, στις οικογενειακές σιωπές που μεταφέρονται σαν κληρονομιά, στους άγραφους κανόνες που περνούν από γενιά σε γενιά χωρίς ποτέ να ειπωθούν καθαρά.

Στο κέντρο της αφήγησης βρίσκεται η Έλσα, μια γυναίκα που από νωρίς μαθαίνει να στέκεται όρθια, συχνά περισσότερο από όσο αντέχει. Δεν είναι ηρωίδα με τη θεαματική έννοια· είναι ένας άνθρωπος που συνηθίζει να προχωρά, ακόμη κι όταν μέσα της όλα έχουν σταματήσει. Η συγγραφέας παρακολουθεί αυτή την πορεία με ευαισθησία και ακρίβεια, εντοπίζοντας τις μικρές στιγμές όπου η ψυχή μετατοπίζεται χωρίς θόρυβο: ένα βλέμμα που στέκει λίγο παραπάνω, μια λέξη που δεν ειπώθηκε, μια απόφαση που φαίνεται ασήμαντη αλλά αλλάζει τη φορά της ζωής. Το βιβλίο φωτίζει την περιοχή όπου η επιλογή συναντά το πεπρωμένο, όχι ως θεωρητικό ζήτημα αλλά ως καθημερινή πραγματικότητα. Εκεί όπου οι άνθρωποι νομίζουν πως οι μεγάλοι σταθμοί καθορίζουν τη ζωή τους, ενώ στην πραγματικότητα οι λεπτές, σχεδόν αδιόρατες στιγμές είναι αυτές που αφήνουν το βαθύτερο αποτύπωμα.

Η συγγραφέας χειρίζεται τη διαγενεακή μνήμη όχι ως θέμα, αλλά ως ατμόσφαιρα. Οι άνθρωποι του βιβλίου δεν κουβαλούν μόνο όσα έζησαν· κουβαλούν τρόπους, φόβους, σιωπές, παλιές πληγές που μεταφέρονται υπόγεια. Μέσα από αυτό το υλικό διαμορφώνεται η ψυχική γεωγραφία της Έλσας. Η γιαγιά Ελισώ, με τη λαϊκή της σοφία, λειτουργεί σαν φως που επιστρέφει σε στιγμές κρίσης. Η Μαρία της Κρήτης, σχεδόν άυλη, σαν μια σκιά που περνά δίπλα χωρίς φωνή, θυμίζει πώς μοιάζει η ζωή όταν η θλίψη μένει χωρίς λέξεις. Αυτές οι δύο μορφές δεν είναι αντιθέσεις, είναι δύο εκδοχές της μνήμης που κατοικεί μέσα στην Έλσα και διαμορφώνει τον τρόπο που ανασαίνει.

Η γραφή της Καϊοπούλου είναι καθαρή, λιτή, γεμάτη εσωτερικό φως. Δεν επιδιώκει το εντυπωσιακό συναίσθημα ούτε υπερτονίζει τον πόνο. Αντίθετα, αφήνει τις στιγμές να αναπνέουν, να κουβαλούν το βάρος τους χωρίς περιττές εξηγήσεις. Οι συμβολισμοί, τα κεριά, η γη, το νερό, εμφανίζονται όχι για να καθοδηγήσουν τον αναγνώστη, αλλά για να δημιουργήσουν έναν χαμηλόφωνο ρυθμό, μια αίσθηση τελετουργίας που συνοδεύει την πορεία της ηρωίδας. Το κείμενο κινείται όπως η μνήμη: άλλοτε με αργή, σχεδόν ποιητική βραδύτητα, άλλοτε με στιγμιαίες διαύγειες που φωτίζουν γωνίες ως τότε αθέατες.

Το Όταν σβήνουν τα κεριά είναι, σε τελική ανάλυση, ένα μυθιστόρημα για τη στιγμή που ένας άνθρωπος αρχίζει να ακούει τη δική του φωνή κάτω από τη βοή της ζωής. Δεν αποκαλύπτει εύκολες λύσεις ούτε προτείνει μια οριστική θεραπεία. Προσφέρει όμως χώρο, έναν χώρο όπου ο αναγνώστης μπορεί να αναγνωρίσει τις δικές του σιωπές, να αναρωτηθεί τι απ’ όσα κουβαλά είναι δικό του και τι προέρχεται από παλιότερες ιστορίες. Κι αυτό το ερώτημα, που μένει αθόρυβα στο τέλος, είναι ίσως η πιο ουσιαστική υπόμνηση του βιβλίου: ακόμη κι όταν το φως μοιάζει να χαμηλώνει, η σπίθα της μνήμης και της επιθυμίας μπορεί να ξαναναφτεί, αρκεί να της δοθεί ένας μικρός χώρος να ανασάνει.