Διαβάσαμε και προτείνουμε: "Έμβια όντα" της Iida Turpeinen

 

Το βιβλίο Έμβια όντα της Iida Turpeinen είναι ένα από εκείνα τα σπάνια μυθιστορήματα που κατορθώνουν να συνδέσουν τη λογοτεχνία με την επιστήμη, τη φαντασία με την ιστορική αλήθεια, και την ανθρώπινη περιέργεια με το βάρος της ευθύνης απέναντι στη φύση. Με φόντο τρεις διαφορετικούς αιώνες και τρεις ανθρώπινες μορφές που ενώνονται μέσα από την εμμονή τους για ένα εξαφανισμένο πλάσμα, τη θαλάσσια αγελάδα του Στέλερ, η Φινλανδή συγγραφέας υπογράφει ένα εντυπωσιακό ντεμπούτο που κινείται ανάμεσα στην επιστημονική αφήγηση και τον υπαρξιακό στοχασμό.

Η Turpeinen γράφει ένα ιστορικό μυθιστόρημα και παράλληλα ένα οικολογικό έπος που εξερευνά το πώς ο άνθρωπος αναμετριέται με τη φύση, την κατανοεί και τελικά τη χάνει. Η αφήγησή της διατρέχει σχεδόν τρεις αιώνες, από την εποχή των μεγάλων εξερευνήσεων και των ρομαντικών φυσιοδιφών, μέχρι τη μεταπολεμική Ευρώπη και τη σύγχρονη εποχή της τεχνολογικής ψυχρότητας. Κάθε εποχή έχει τον δικό της "παρατηρητή": τον θεολόγο και φυσιοδίφη Γκέοργκ Στέλερ, τον Φινλανδό κυβερνήτη Φούρουγελμ και τον συντηρητή μουσείου Γιον Γκρένβαλ. Τρεις άντρες που, με διαφορά εκατοντάδων χρόνων, προσπαθούν να αγγίξουν κάτι που έχει ήδη χαθεί, ένα σώμα, ένα ίχνος, μια μνήμη.

Το ζώο, η θαλάσσια αγελάδα, γίνεται εδώ σύμβολο της ανθρώπινης επιθυμίας να κατανοήσει και να κατέχει. Όταν το πλήρωμα του Μπέρινγκ ανακαλύπτει το πλάσμα το 1741, η φύση μοιάζει ακόμα άπειρη, ανεξάντλητη. Μέσα σε λίγες δεκαετίες όμως, το ίδιο το ανθρώπινο βλέμμα, το βλέμμα της καταγραφής, της ταξινόμησης, της επιστημονικής περιέργειας, το οδηγεί στην εξαφάνιση. Ο Στέλερ καταγράφει, μελετά, ονομάζει, αλλά χωρίς να το γνωρίζει, συμμετέχει κι εκείνος στη βία της παρατήρησης: κάθε λέξη που χαράζει στο χαρτί είναι και μια μορφή κατοχής.

Η Turpeinen γράφει με αφηγηματική λεπτότητα και φιλοσοφική ακρίβεια. Δεν εγκλωβίζεται στη γραμμικότητα της ιστορίας· η αφήγησή της κινείται κυκλικά, όπως και η ίδια η ζωή που επιχειρεί να αποτυπώσει. Η θάλασσα, ο πάγος, τα οστά, το μουσείο, όλα λειτουργούν σαν μεταφορές του χρόνου και της μνήμης. Το παρελθόν δεν είναι ποτέ θαμμένο· επιπλέει, όπως τα λείψανα του κήτους, ζητώντας επανασυναρμολόγηση. Ο συντηρητής Γκρένβαλ, στον 20ό αιώνα, προσπαθεί να ενώσει τα οστά του ζώου, να του αποδώσει μορφή, να του επιστρέψει τη σιωπηλή του παρουσία. Μα στην πραγματικότητα, αυτό που συναρμολογεί είναι η ίδια η απουσία, το κενό που αφήνει πίσω του κάθε εξαφάνιση.

Η μεγάλη δύναμη του Έμβια όντα βρίσκεται στο πώς παντρεύει την επιστημονική ακρίβεια με τη λογοτεχνική ευαισθησία. Η συγγραφέας έχει κάνει σχολαστική έρευνα, αλλά το αποτέλεσμα δεν είναι ποτέ ψυχρό ή εγκυκλοπαιδικό. Αντίθετα, κάθε σελίδα ανασαίνει από μια ποιητική παρατήρηση της φύσης, από την απεραντοσύνη του πάγου μέχρι τη λεπτομέρεια ενός απολιθωμένου οστού. Η γλώσσα της είναι διαυγής, σχεδόν υδάτινη· ρέει ανάμεσα στην περιγραφή και τον στοχασμό, αποκαλύπτοντας μια βαθιά συνείδηση για τη ρευστότητα της ύπαρξης.

Στην ουσία, το βιβλίο είναι μια μελέτη πάνω στην ευθραυστότητα του έμβιου. Κάθε ανθρώπινος χαρακτήρας, με τον τρόπο του, προσπαθεί να δώσει νόημα στη ζωή μέσα από κάτι που δεν ζει πια. Η επιστήμη, η πίστη, η συλλογή, η τέχνη, όλα μοιάζουν με απόπειρες να παγώσουμε το φευγαλέο, να το κρατήσουμε λίγο ακόμη κοντά μας. Κι όμως, η συγγραφέας δείχνει πως αυτό το "κρατώ" είναι και η πηγή της καταστροφής. Το ανθρώπινο βλέμμα που θαυμάζει είναι το ίδιο βλέμμα που εξαντλεί.

Το Έμβια όντα δεν είναι απλώς ένα μυθιστόρημα για ένα χαμένο είδος· είναι ένα δοκίμιο για την ίδια τη ζωή. Για το πώς ο χρόνος κατατρώει, για το πώς ο άνθρωπος μετατρέπει τη φύση σε έκθεμα και την ομορφιά σε ανάμνηση. Και όμως, μέσα σ’ αυτή τη μελαγχολία, υπάρχει και κάτι λυτρωτικό: η συνειδητοποίηση ότι κάθε εξαφάνιση αφήνει πίσω της μια αφήγηση, ένα αποτύπωμα, ένα τραγούδι του νερού που δεν σβήνει ποτέ.

Η Iida Turpeinen κατορθώνει, στο πρώτο της κιόλας μυθιστόρημα, να γράψει ένα κείμενο σπάνιας ωριμότητας και οικολογικής ευαισθησίας, που δεν επιζητεί απλώς να συγκινήσει, αλλά να αφυπνίσει. Το Έμβια όντα είναι μια υπόμνηση ότι ο κόσμος δεν μας ανήκει,τον δανειζόμαστε για λίγο, κι οφείλουμε να τον επιστρέψουμε με σεβασμό.

Βλάρα Αλεξία