Δέσποινα-Μαρίνα Σαμαρά: "Η παράσταση χτίστηκε ως συλλογικό σώμα, όπου η επιβίωση του ενός εξαρτάται από τον άλλον".

Μια συνομιλία με τη Δέσποινα-Μαρίνα Σαμαρά για τον «Αυτοκινητόδρομο 66», μια παράσταση που αντλεί από Τα Σταφύλια της οργής και μεταφέρει το κοινωνικό έπος του Στάινμπεκ στο εδώ και τώρα. Η σκηνοθέτις μιλά για τον δρόμο ως ζωντανό οργανισμό φθοράς και επιβίωσης, για τον εκτοπισμό ως διαχρονική εμπειρία και για την κοινότητα ως όρο ύπαρξης. Μέσα από μια σωματική, ασφυκτική σκηνική γλώσσα, η παράσταση φωτίζει το «ανάμεσα» των ανθρώπων που χάνουν πατρίδα, ταυτότητα και βεβαιότητες, αναζητώντας όχι τη σωτηρία, αλλά την αξιοπρέπεια της συνέχισης.

Τα Σταφύλια της οργής είναι ένα κοινωνικό έπος. Πώς καταφέρατε να συμπυκνώσετε τη «βροντή των τρακτέρ» και την απεραντοσύνη της αμερικανικής ηπείρου στη στενότητα της θεατρικής σκηνής του Βαφείου;

Δεν με ενδιέφερε η αναπαράσταση, αλλά η σύγκρουση. Η «βροντή των τρακτέρ» δεν ανήκει μόνο στην Αμερική του ’30· τη ζούμε σήμερα στην Ελλάδα και σε όλη την Ευρώπη, όπου οι αγρότες εκτοπίζονται από τη γη τους από απρόσωπες οικονομικές δυνάμεις. Στη σκηνή, αυτή η βία μεταφέρεται στα σώματα: ο χώρος στενεύει, η κίνηση επαναλαμβάνεται, η εξάντληση γίνεται ορατή. Η απεραντοσύνη συμπυκνώνεται σε πίεση. Και εκεί αποκαλύπτεται η ουσία.

Στην παράστασή σας, ο «Αυτοκινητόδρομος 66» μοιάζει να μην είναι απλώς το σκηνικό, αλλά ένας ζωντανός οργανισμός. Είναι ο δρόμος η σωτηρία των ηρώων ή ο αργός θάνατος της ταυτότητάς τους;

Ο 66 υπόσχεται σωτηρία, αλλά ζητά αντάλλαγμα την ταυτότητα. Δεν οδηγεί σε πατρίδα, αλλά σε μια μόνιμη μεταβατικότητα. Στην παράσταση, ο δρόμος λειτουργεί ως μηχανισμός φθοράς: όσο προχωράς, τόσο χάνεις ό,τι σε όριζε. Δεν είναι σκηνικό· είναι διαδικασία.

Ο Στάινμπεκ έγραψε για τους πρόσφυγες της σκόνης του 1930. Στο 2026, ποιοι είναι οι σύγχρονοι «στροβιλιζόμενοι αγέρηδες» που αναγκάζουν τους ανθρώπους να βγουν ξανά στους δρόμους και πώς αυτό καθρεφτίζεται στη σκηνοθεσία σας;

Σήμερα οι αγέρηδες είναι πολιτικοί, οικονομικοί. Είναι οι πόλεμοι, η περιβαλλοντική κατάρρευση, η επισφάλεια, η διάλυση της αγροτικής και εργατικής τάξης. Είναι οι δυνάμεις που σπρώχνουν τους ανθρώπους έξω από τη γη, τη δουλειά, το σπίτι τους. Τα σταφύλια της οργής ωριμάζουν κάθε φορά που οι άνθρωποι καλούνται να υπερασπιστούν την ύπαρξή τους. Σκηνοθετικά, αυτό αποτυπώνεται σε έναν κόσμο χωρίς σταθερό έδαφος, όπου κανείς δεν φτάνει ποτέ πραγματικά κάπου.

Αναφέρετε ότι «ανάμεσα στις πόλεις είναι ο τρόμος». Πώς μεταφράζεται υποκριτικά αυτό το κενό, η αγωνία του ανθρώπου που δεν ανήκει πια πουθενά, καθώς βρίσκεται ανάμεσα στο «πίσω» που καταστράφηκε και στο «μπροστά» που είναι άγνωστο;

Το «ανάμεσα» είναι η πιο βίαιη κατάσταση. Δεν ανήκεις πια πίσω, αλλά δεν σε περιμένει τίποτα μπροστά. Υποκριτικά, αυτό αποδίδεται με σώματα σε διαρκή ετοιμότητα, χωρίς ανάπαυση. Δεν παίζονται συναισθήματα, παίζεται αναμονή. Και αυτή η αναμονή είναι σήμερα συλλογική εμπειρία.

Παρά τη σκληρότητα του δρόμου, υπάρχουν στιγμές «τόσο όμορφες που η πίστη ανάβει ξανά». Πόσο δύσκολο είναι να αναδειχθεί η ελπίδα μέσα σε ένα κείμενο που πραγματεύεται τη συρρίκνωση της ιδιοκτησίας και την απόλυτη ένδεια;

Η ελπίδα δεν είναι αφήγηση, είναι πράξη. Μικρή, επίμονη, συχνά σχεδόν αόρατη. Στην παράσταση δεν εξωραΐζεται. Προκύπτει κόντρα στις συνθήκες, όχι εξαιτίας τους. Η αξιοπρέπεια δεν εξαρτάται από την ιδιοκτησία.

Ο 66 είναι η «μάνα οδός», ο δρόμος της φυγής. Στη δική σας προσέγγιση, η φυγή είναι μια πράξη δειλίας ή η ύστατη πράξη αντίστασης και αξιοπρέπειας;

Η φυγή είναι άρνηση να συντριβείς ακίνητος. Όταν δεν υπάρχει χώρος να σταθείς, το να συνεχίζεις να κινείσαι είναι πράξη αξιοπρέπειας. Ο δρόμος δεν προσφέρει λύση, αλλά προσφέρει επιβίωση. Και μερικές φορές αυτό είναι η πιο καθαρή μορφή αντίστασης.

Η ιστορία του Στάινμπεκ αφορά την οικογένεια και την κοινότητα. Πώς δουλέψατε ως ομάδα για να αποδώσετε αυτόν τον δεσμό των κυνηγημένων, όπου η επιβίωση του ενός εξαρτάται από την αλληλεγγύη του διπλανού του;

Η παράσταση χτίστηκε ως συλλογικό σώμα, όπου η επιβίωση του ενός εξαρτάται από τον άλλον. Η κοινότητα εδώ δεν είναι συναίσθημα, είναι όρος ύπαρξης. Αν σπάσει, όλα καταρρέουν.

Φεύγοντας από το θέατρο, τι θα θέλατε να έχει «αποθηκεύσει» ο θεατής στη δική του προσωπική αποσκευή; Τη σκόνη της διαδρομής ή την υπόσχεση ενός νέου προορισμού;

Να μη φοβηθεί το μπροστά. Γιατί συχνά αυτό που μας κρατά πίσω δεν είναι η απώλεια, αλλά η ανάμνηση μιας ασφάλειας που δεν υπήρξε ποτέ πραγματικά. Η μνήμη δεν φυλάει χώματα και τοίχους· φυλάει την ουσία των πραγμάτων.

Βλάρα Αλεξία