Γιώργος Κωνσταντίνος Μιχαηλίδης: "Το βιβλίο της Σπρινγκορά ανοίγει δρόμους, αλλά στην Ελλάδα ζούμε έναν νέο Μεσαίωνα".

Η Συναίνεση της Βανεσσά Σπρινγκορά δεν είναι απλώς ένα βιβλίο∙ είναι μια κατάθεση τραύματος και ταυτόχρονα μια κατηγορηματική ρήξη με μια εποχή που βάφτισε τη βία «πνευματική ελευθερία». Ο Γιώργος Κωνσταντίνος Μιχαηλίδης, μεταφραστής του έργου στα ελληνικά, αντιμετωπίζει τη μετάφραση όχι ως πράξη ευαισθησίας αλλά ως πράξη ακρίβειας, ευθύνης και αντοχής. Στη συζήτηση που ακολουθεί μιλά χωρίς ωραιοποιήσεις για το καθήκον του μεταφραστή απέναντι στο κείμενο, για τη γλώσσα ως εργαλείο και όπλο, για τα όρια της ελληνικής δημόσιας συζήτησης γύρω από την κακοποίηση και για τη βαθιά πολιτική διάσταση της λογοτεχνικής μετάφρασης σε μια κοινωνία που ακόμη δυσκολεύεται να ονομάσει τη βία.

Γιώργος Κωνσταντίνος Μιχαηλίδης

Η «Συναίνεση» είναι μια επώδυνη μαρτυρία κακοποίησης. Πόσο βάρος προσθέτει στον μεταφραστή η επίγνωση ότι μεταφέρει στη γλώσσα μας το τραύμα μιας ζωντανής γυναίκας και όχι έναν φανταστικό χαρακτήρα;

Η μετάφραση, όπως και η πρωτογενής δημιουργία λογοτεχνικού κειμένου, απαιτούν θάρρος κι αντοχή– αυτές είναι οι σπουδαιότερες αρετές στη λογοτεχνία. Διαφορετικά μην ασχοληθείς καν με τη γραφή και τη μετάφρασή της. Κανένα βάρος λοιπόν, μόνο το ευγενές καθήκον του μεταφραστή: να ξαναφτιάξει μια αφήγηση στο ύφος του πρωτότυπου κειμένου.

Η Springora περιγράφει έναν θύτη (Matzneff) που χρησιμοποιούσε τη γοητεία του λόγου και τη συγγραφική του ιδιότητα ως εργαλείο χειραγώγησης. Πώς διαχειριστήκατε μεταφραστικά αυτή τη δυαδικότητα: τον εκλεπτυσμένο λόγο της γαλλικής διανόησης απέναντι στη φρίκη της πράξης;

Η γαλλική διανόηση ενείχε τη φρίκη της πράξης στην περίπτωση του Ματζνέφ. Έχοντας διαβάσει όλη την εργογραφία του γνωρίζω ότι ποτέ δεν έκρυψε τις διαθέσεις του και τις…ορέξεις του για ανήλικα κορίτσια. Ήταν δύσκολο,  έπρεπε να τα διαβάσω, να καταλάβω τον Ματζνέφ για να καταλάβω τι συμβαίνει στο βιβλίο της Σπρινγκορά. Τρία έργα του υπάρχουν στα ελληνικά και σας διαβεβαιώνω  πώς δεν ξέρουμε τίποτα γι’ αυτόν.

Ο τίτλος είναι το κέντρο του βιβλίου και της νομικής συζήτησης. Στα ελληνικά, η λέξη «Συναίνεση» φέρει ένα ειδικό βάρος. Αντιμετωπίσατε διλήμματα ως προς την απόδοση όρων που οριοθετούν τα όρια μεταξύ οικειοθελούς συμμετοχής και εκμετάλλευσης;

Βάρεσα στο ψαχνό, όπως και το τίτλος του βιβλίου. Κανένα δίλλημα, ήξερα ακριβώς τι έπρεπε να κάνω, διότι η γλώσσα της Σπριγκορά είναι σαφής, διαυγής, άμεση και πυκνή.

Βανεσσά Σπρινγκορά

Η συγγραφέας γράφει με μια κρυστάλλινη, σχεδόν αποστασιοποιημένη ακρίβεια για να περιγράψει το αδιανόητο. Ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση στο να διατηρήσετε αυτή την ψυχρή αλλά συγκλονιστική καθαρότητα της Springora χωρίς να διολισθήσετε σε έναν εύκολο συναισθηματισμό;

Δεν είχα προκλήσεις, μιλάμε εδώ για μια γενναία γυναίκα και μια καλή συγγραφέα. Ο συναισθηματισμός είναι φθηνός και καλύπτει συνήθως τεχνικές ατέλειες. Δεν θα τη μετέφραζα, αν έβλεπα πώς γράφει έτσι.

Το βιβλίο καταγγέλλει μια ολόκληρη εποχή στη Γαλλία που «έκλεινε τα μάτια» στο όνομα της καλλιτεχνικής ελευθερίας. Χρειάστηκε να κάνετε κάποια ειδική έρευνα για το ύφος της εποχής εκείνης ώστε να αποδώσετε σωστά το κλίμα της ψευδο-απελευθέρωσης των 80s;

Λόγω υποβάθρου στη φιλοσοφία, και δη στη φιλοσοφία και στη λογοτεχνία στη Γαλλία κατά τον 20^ο αιώνα, ήξερα ακριβώς σε τι αναφέρεται η Σπρινγκορά.  Κάθε μετάφράση μου είναι μικρό διδακτορικό, διότι ψάχνω πρωτογενή και δευτερογενή βιβλιογραφία, μεταφράσεις από άλλες γλώσσες για να δω επίμετρα και εισαγωγές, στην περίπτωση της Σπρινγκορά διάβασα την ιταλική, τη γερμανική και την αγγλική μετάφραση παράλληλα με το πρωτότυπο, ώστε να δω διαφορετικές οπτικές απόδοσης. Η μετάφραση απαιτεί έρευνα.

Στο βιβλίο συνυπάρχει η φωνή της ενήλικης Springora που αναλύει, με τη μνήμη του παιδιού που υπήρξε. Πώς ισορροπήσατε μεταφραστικά αυτές τις δύο ηλικίες που συνομιλούν μέσα στο κείμενο;

Ένας μάγος δεν αποκαλύπτει τα μυστικά του, στην περίπτωσή μου, όλα τα μυστικά μου.

Υπήρξαν στιγμές κατά τη διάρκεια της μετάφρασης που η σκληρότητα των περιγραφών σάς ανάγκασε να σταματήσετε; Πώς διαχειρίζεται ένας μεταφραστής την προσωπική του συναισθηματική εμπλοκή με ένα τόσο τοξικό θέμα;

Ποτέ! Αν χρειαστεί να βάλω τα χέρια μου μεταφραστικά στη λάσπη για να βγάλω τον Ήλιο που κρύβεται μέσα στο πρωτότυπο κείμενο, θα το κάνω.  Εμένα με νοιάζει ο αναγνώστης να λάβει ένα καλό βιβλίο, ψυχικά μένω άθικτος λόγω της μουσικής, του καλού καφέ και του καλού μπέρμπον.

Μετά το ελληνικό #MeToo, η έκδοση αυτού του βιβλίου είναι εξαιρετικά επίκαιρη. Πιστεύετε ότι η ελληνική γλώσσα έχει πλέον τα «εργαλεία» και τις λέξεις για να μιλήσει ανοιχτά για τέτοια τραύματα ή η μετάφραση αυτού του βιβλίου βοήθησε στη διαμόρφωση ενός νέου λεξιλογίου γύρω από την κακοποίηση;

Η ελληνική γλώσσα δεν είχε και δεν έχει τα εργαλεία ακόμη. Όταν η κα Καρυστιανού κακοποείται καθημερινά από Μ.Μ.Ε για το αυτονόητα δίκαιο αίτημά της, η λογοτεχνική σκηνή στην Ελλάδα τι έκανε; Κάποιες εκδηλώσεις κι ένα βιβλίο για το θέμα των Τεμπών;  Αν σε αυτό το προφανές θέμα, μένουμε ανεπαρκείς, πώς θα μιλήσουμε σοβαρά για βιασμούς, συμβολική κακοποίηση, για κουλτούρα του βιασμού, για πατριαρχία, για έμφυλα ζητήματα; Απέχουμε πολύ ακόμα. 

Το βιβλίο της Σπρινγκορά ανοίγει δρόμους, αλλά στην Ελλάδα ζούμε έναν νέο Μεσαίωνα. Σε ταξίδι μου στην Φλωρεντία για να παρουσίασω την ιταλική έκδοση του Πεθαίνω σαν Χώρα και του Ευαγγελισμού της Κασσάνδρας του Δημήτρη Δημητριάδη από τις Εκδόσεις Κροτσέτι, είδα πολιτισμό του βιβλίου και δη στα ζητήματα που συζητάμε εδώ, για παράδειγμα στον ίδιο εκδοτικό μεταφράστηκε το Όντας εδώ είναι θαύμα: Η ζωή της Πάουλα Μπέκερ της Μαρί Νταριεσέκ, ένα εκπληκτικό βιβλίο για τα ζητήματα που θίγουμε. Στην Ελλάδα, έχει μεταφραστεί ένα βιβλίο της κάποτε, και είναι παντελώς άγνωστη στο κοινό…κι αυτό οφείλεται σε μη ενημερωμένους μεταφραστές, σε εκδότες που δεν μπορούν να ρισκάρουν σε έκδοση τέτοιων βιβλίων, σε ελλειπή κρατική στήριξη του βιβλίου, τα ξέρετε… 

Η Συναίνεση είναι μια καλή αρχή, όμως έχουμε πολύ δρόμο για να μιλήσουμε σοβαρά, με βάθος και θάρρος για το τραύμα της κακοποίησης μέσα στην βαθιά πατριαρχική, μισάνθρωπη, απολίτιστη ελληνική κοινωνία.

Βλάρα Αλεξία