Κάτια Ποθητού: "Είναι φανερό πως το στοιχείο της μνήμης επηρεάζεται από φόβους, επιθυμίες και τραυματικές εμπειρίες".

Στη συνέντευξή της για το ψυχολογικό θρίλερ «Η Απόφαση», η Κάτια Ποθητού αναδεικνύει την ευθύνη της επιλογής ως την κεντρική δύναμη που διαμορφώνει την ανθρώπινη μοίρα. Μέσα από μια σύγχρονη, «κινηματογραφική» αφήγηση, η συγγραφέας εξερευνά τα όρια της μνήμης και την υποκειμενικότητα της αλήθειας, δείχνοντας πώς οι φόβοι και τα τραύματα του παρελθόντος θολώνουν τις αποφάσεις του σήμερα. Εστιάζοντας στη σύγκρουση μεταξύ ηθικού δικαίου και καθήκοντος, υπογραμμίζει ότι η ουσιαστική ελευθερία κρύβεται στην ειλικρίνεια με την οποία ο καθένας μας αναλαμβάνει το βάρος των δικών του προσωπικών αξιών.

Κάτια Ποθητού

Τι σας οδήγησε να δημιουργήσετε αυτήν την υπόθεση; Υπήρξε κάποια πραγματική ιστορία ή γεγονός που σας ενέπνευσε;

Η αλήθεια είναι πως όχι, δεν βασίζεται σε κάποιο συγκεκριμένο γεγονός ή σε μια πραγματική ιστορία. Νομίζω όμως ότι εντάσσεται σε μια γενικότερη εμπειρία συλλογικού χαρακτήρα, υπό την άποψη ότι μπορεί τα γεγονότα να είναι προϊόντα μυθοπλασίας, ωστόσο οι σκέψεις, τα συναισθήματα και η αντίληψη των χαρακτήρων είναι δομημένα γύρω από καθημερινούς ανθρώπους, με τις δικές τους δυσκολίες, επιλογές και αγωνίες. Έχω την πεποίθηση ότι ο μέσος αναγνώστης μπορεί να αναγνωρίσει τον εαυτό του, ή έστω κάποιες πτυχές του, μέσα από τα πρόσωπα που περιγράφονται στο βιβλίο και αυτό για εμένα είναι πολύ συναρπαστικό! «Η Απόφαση», άλλωστε, με την κυριολεκτική της έννοια, είναι μια «δράση» που όλοι καλούμαστε να «πάρουμε» σε κάθε περίοδο της ζωής μας, με διαφορετικά κριτήρια και διακυβεύματα κάθε φορά. Και κάθε μας απόφαση είναι ένα πεδίο υπόλοιπων ανοιχτών επιλογών που δεν ακολουθήσαμε. Έχει ευθύνη και βαρύτητα. Νομίζω ότι αυτός είναι ο κεντρικός άξονας που διατρέχει την υπόθεση του βιβλίου.

Το βιβλίο εστιάζει στη δυσκολία να εμπιστευτείς τη μνήμη σου. Πώς δουλέψατε αυτήν την ψυχολογική πτυχή στον χαρακτήρα του Ραλφ Πάρκερ;

Στο βιβλίο, η δυσπιστία του Ραλφ Πάρκερ απέναντι στη μνήμη του αποτελεί βασικό αφηγηματικό στοιχείο. Η μνήμη, σε άλλες στιγμές, αντιπαραβάλλεται με τα πραγματικά γεγονότα, αφού ο ήρωας «δεν θυμάται», και σε άλλες συγκρούεται με την ικανότητά του να θυμάται ακόμη και την παραμικρή λεπτομέρεια σε στιχομυθίες του παρελθόντος. Είναι φανερό πως το στοιχείο της μνήμης επηρεάζεται από φόβους, επιθυμίες και τραυματικές εμπειρίες. Αυτό θέτει τον ήρωα σε μια συνεχή αμφιβολία για το τι συνέβη πραγματικά και, κατ’ επέκταση, για το ποιος είναι. Με τη σειρά της, η διαρκής αμφιβολία καθιστά κάθε επιλογή και κάθε δράση φορτισμένη με ψυχολογικό βάρος και επηρεάζει τη δυνατότητά του να σχετιστεί με τους ανθρώπους γύρω του. Για να αποδώσω αυτόν τον εσωτερικό διχασμό, χρησιμοποίησα πρωτοπρόσωπη αφήγηση γύρω από τον Ραλφ, ώστε να μπορεί ο αναγνώστης να καταλάβει πώς ο ήρωας ερμηνεύει τα πράγματα.

Ο Λέιν αντιμετωπίζει διλήμματα που ξεπερνούν τη λογική. Ποιο μήνυμα θέλατε να περάσετε σχετικά με την ανθρώπινη ηθική και τις αποφάσεις υπό πίεση;

Είναι αλήθεια ότι στο χαρακτήρα του επιθεωρητή Κρίστιαν Λέιν λαμβάνει χώρα η σύγκρουση μεταξύ του επαγγελματικού κώδικα, ως καθήκοντος, και του ηθικού δικαίου, όπως ο ίδιος το έχει ενσωματώσει στην ταυτότητά του — το γράμμα και το πνεύμα του νόμου, θα λέγαμε, διαφορετικά. Πρόκειται για ένα δίλημμα πανανθρώπινο που ακόμη προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα σε θεωρίες και πρακτικές εφαρμογές, γιατί συνδέεται άρρηκτα με έννοιες διαμετρικά αντίθετες, όσο και ρευστές στον ορισμό τους, όπως το σωστό και το λάθος, το δίκαιο και το άδικο, το ωφέλιμο και το μη. Παρόλο που υπάρχουν έμμεσες αναφορές σε ηθικές θεωρίες στο βιβλίο, το μήνυμα δεν αφορά την ανθρώπινη ηθική, αλλά τον πυρήνα της ελευθερίας — ως τη δύναμη της επιλογής, αλλά και ως διαπραγμάτευση των όρων βάσει των οποίων επιθυμεί ο καθένας να ζήσει. Να συγκροτήσει, δηλαδή, τις δικές του αξίες, χωρίς να κρύβεται πίσω από γενικούς ηθικούς νόμους ή τη γνώμη του πλήθους. Αυτή είναι, κατά τη γνώμη μου, η πραγματική δύναμη του ανθρώπου που θέλω να περάσω μέσα από τους χαρακτήρες μου, κι ειδικά του Κρίστιαν Λέιν.

Πώς αναπτύξατε τους χαρακτήρες ώστε να είναι τόσο αμφιλεγόμενοι και πολυδιάστατοι; Υπάρχει κάποιος που σας δυσκόλεψε περισσότερο;

Μου αρέσει αυτή η παρατήρηση! Ο στόχος ήταν εξαρχής οι χαρακτήρες να αποτυπωθούν όσο πιο κοντά στον απλό καθημερινό άνθρωπο του σύγχρονου δυτικού κόσμου, εκείνον που παλεύει να εξισορροπήσει την ύπαρξή του ανάμεσα στα απρόσμενα γεγονότα της ζωής του, στις απαιτήσεις των ρόλων που διαδραματίζει στα διάφορα συστήματα, τις προσδοκίες της κοινωνίας και στις πεποιθήσεις του εαυτού του. Με ενδιέφερε να κινούνται ανάμεσα σε αντικρουόμενες αποφάσεις και ηθικές θέσεις, έτσι ώστε καμία πράξη τους να μην ερμηνεύεται μονοσήμαντα. Δεν προσπάθησα να τους δικαιολογήσω ούτε να τους καταδικάσω, αλλά να τους τοποθετήσω σε καταστάσεις όπου οι επιλογές τους αποκαλύπτουν διαφορετικές όψεις του ίδιου προσώπου. Αυτή η ασάφεια είναι που τους καθιστά αμφιλεγόμενους και, ταυτόχρονα, πολυδιάστατους.

Ποιο ρόλο παίζει το παρελθόν των ηρώων στη δημιουργία αγωνίας και μυστήριου;

Παρόλο που η αφήγηση εστιάζει στην πλοκή και δεν εμβαθύνει διεξοδικά στο βάθος των χαρακτήρων, είναι αλήθεια πως καθένας τους συνδέεται με κάποιο παρελθοντικό γεγονός, κάτι που έχει διαμορφώσει και διατρέχει την ταυτότητά του στο σήμερα. Αυτό κάνει τους χαρακτήρες πιο «ανθρώπινους», ως φορείς εμπειριών. Δομικά μιλώντας, το παιχνίδι ανάμεσα στον ιστορικό και τον αφηγηματικό χρόνο, πιστεύω ότι πυροδοτεί την περιέργεια του αναγνώστη, στοιχείο βασικό σε ένα αφήγημα μυστηρίου. Αυτό που, ωστόσο, εγώ θα ξεχώριζα στο βιβλίο είναι η δραματοποιημένη γραφή: τα κεφάλαια εναλλάσσονται με τρόπο που ταιριάζει μάλλον σε τηλεοπτικό προϊόν, σαν να πετάγεσαι από τη μία σκηνή στην άλλη ή να βλέπεις τη συνέχεια της σκηνής από άλλη οπτική. Αυτό είναι, κατά τη γνώμη μου, κάτι που διαφοροποιεί την «Απόφαση» και σίγουρα εντείνει την αγωνία για τη συνέχεια της ιστορίας. Ένα από τα πιο συχνά σχόλια που έχω λάβει είναι ότι «όταν το ξεκινήσεις, το διαβάζεις μονομιάς!».

Η πλοκή είναι γεμάτη ψέματα και μισές αλήθειες. Πώς αποφασίσατε τη ροή της ιστορίας ώστε να διατηρείται η αγωνία μέχρι το τέλος;

Σπουδαία ερώτηση, γιατί μου δίνει τη δυνατότητα να εξηγήσω πως κανένα σημείο της πλοκής δεν φέρει υπερβολές ή γεγονότα που είναι εξαιρετικά σπάνιο να συμβούν υπό πραγματικές συνθήκες, ούτε κάποιου είδους ξαφνικές εξελίξεις που δεν συνάδουν με τη ροή της αφήγησης. Σίγουρα έχω χρησιμοποιήσει ποικίλλους αφηγηματικούς τρόπους, όπως η εναλλαγή του υποκείμενου της αφήγησης ανάλογα με την οπτική γωνία που θέλω ο αναγνώστης να «δει» την ιστορία, ή το να φέρω ακόμη και μελλοντικά γεγονότα πριν τη λύση του μύθου, κάτι που νομίζω ότι διατηρεί το ενδιαφέρον και την προσοχή του αναγνώστη. Θα έλεγα επίσης ότι το στοιχείο που κορυφώνει την αγωνία μέχρι το τέλος είναι ότι η πληροφορία χτίζεται κλιμακωτά και σε κάθε κεφάλαιο προστίθενται στοιχεία που διαμορφώνουν τη συνολική εικόνα, σαν ένα παζλ. Δεν είμαι σίγουρη αν αυτό που εντυπωσιάζει περισσότερο είναι η ίδια η πλοκή ή ο τρόπος γραφής της.

Το ερώτημα «Μπορείς να εμπιστευτείς αυτό που θυμάσαι;» είναι κεντρικό. Πώς πιστεύετε ότι σχετίζεται με τις σύγχρονες αναζητήσεις της αλήθειας και των προσωπικών μας αποφάσεων;

Η μνήμη έχει δομικό ρόλο στις διαδικασίες πρόσληψης, αποθήκευσης, οργάνωσης και επεξεργασίας της πληροφορίας, και τα μηνύματα, ως αποκωδικοποιημένες πια πληροφορίες, οργανώνονται σε μοναδικές αφηγήσεις στο άτομο, με αποδέκτη είτε τον εαυτό είτε το εξωτερικό περιβάλλον. Είναι ξεκάθαρο, δηλαδή, πως οι αποφάσεις μας δεν βασίζονται μόνο σε ό,τι συμβαίνει per se, αλλά και στο πώς το νοηματοδοτούμε. Ακόμη κι αν η μνήμη δεν εγγυάται αντικειμενική αλήθεια, παραμένει ο μόνος διαθέσιμος τρόπος μέσα από τον οποίο το υποκείμενο συγκροτεί νόημα και λαμβάνει αποφάσεις. Στη σύγχρονη, δε, εποχή, που στις ανθρωπιστικές επιστήμες συζητάμε για διαδικασίες κατασκευής της πραγματικότητας και άρα για «αλήθειες» και αφηγήσεις που μπορούν να αμφισβητηθούν ή να ανακατασκευαστούν ανάλογα με το πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται, νομίζω ότι οι προσωπικές μας επιλογές οφείλουν να βασίζονται στην ειλικρίνεια και την ευθύνη. Το κρίσιμο, λοιπόν, δεν είναι τόσο αν η μνήμη οδηγεί στην απόλυτη αλήθεια, όσο αν οδηγεί τελικά στην ειλικρίνεια και την ευθύνη της επιλογής.

Χρειάστηκε να αλλάξετε την αρχική σας απόφαση για το τέλος της ιστορίας όσο γράφατε;

Ναι, αρκετές φορές. Ήταν πολλά τα σενάρια που θα μπορούσαν να εισαχθούν στην πλοκή, αλλά προτίμησα μια ιστορία με συνοχή και συγκεκριμένα πρόσωπα, παρά μια περίπλοκη συνθήκη με απρόοπτα γεγονότα κι εκτενείς αφηγήσεις. Εκτιμώ που καταφέρνει να «χτίζει» την αγωνία μέσα σε έναν κύκλο πρωταγωνιστών και στο πώς εμπλέκονται μεταξύ τους. 

Αλεξία Βλάρα