Διαβάσαμε και προτείνουμε: "Ο Μίτος της μνήμης Απόλλων vs Φάουστ - Η πορεία του Πνεύματος" του Γιώργου Σκαρβελάκη

Σε μια εποχή ιλιγγιώδους ταχύτητας, όπου η πληροφορία διαχέεται αστραπιαία αλλά η ουσιαστική γνώση συχνά απουσιάζει, ο Γιώργος Σκαρβελάκης με τον τρίτο τόμο του μνημειώδους έργου του, «Ο Μίτος της Μνήμης - Η πορεία του Πνεύματος», μας προσκαλεί σε ένα απαιτητικό αλλά λυτρωτικό ταξίδι αυτογνωσίας. Υπό τον ευρηματικό τίτλο-ομπρέλα «Απόλλων vs Φάουστ», ο συγγραφέας μας παραδίδει το ερμηνευτικό κλειδί της ανάγνωσης: η ιστορία της φιλοσοφίας δεν είναι μια στείρα, ευθύγραμμη παράθεση ονομάτων και χρονολογιών. Είναι μια ζωντανή αρένα όπου συγκρούονται αιώνια δύο κοσμοθεωρίες: το αρχαιοελληνικό Φως με τη σύγχρονη Αγωνία, το σταθερό «Είναι» της αρμονίας με το αέναο «Γίγνεσθαι» της ακόρεστης επιθυμίας.

Η «Πορεία του Πνεύματος» εκκινεί από τη μήτρα της δυτικής σκέψης, την Αρχαία Ελλάδα, εκεί όπου θεμελιώθηκε το «Απολλώνειο» στοιχείο: η διαύγεια, το μέτρο και η αναζήτηση της ουσίας πίσω από τα φαινόμενα. Ο Σκαρβελάκης φωτίζει με οξυδέρκεια τις μορφές που σμίλεψαν τον κόσμο μας: τον Σωκράτη, που κατέβασε τη φιλοσοφία από τα άστρα στην ανθρώπινη αγορά με την ελεγκτική του ειρωνεία, τον Πλάτωνα, που μας δίδαξε να κοιτάμε πέρα από τις σκιές του σπηλαίου προς τον κόσμο των Ιδεών, και τον Αριστοτέλη, τον πανεπιστήμονα που οργάνωσε τη λογική και την ηθική με γνώμονα τη μεσότητα.

Ωστόσο, καθώς ο χρόνος κυλά, το πνεύμα μεταλλάσσεται και η αφήγηση του Σκαρβελάκη μας οδηγεί δεξιοτεχνικά από τη σταθερότητα της αρχαιότητας στην αναταραχή των νεότερων χρόνων. Εισερχόμαστε στην εποχή όπου κυριαρχεί πλέον το «Φαουστικό» στοιχείο: η ανικανοποίητη δίψα για γνώση, η υπέρβαση των ορίων και το τίμημα της ατομικότητας. Από τον Αναγεννησιακό ανθρωπισμό του Έρασμου και τον ωμό πολιτικό ρεαλισμό του Μακιαβέλι, περνάμε στους πυλώνες του Διαφωτισμού, τον Μοντεσκιέ με το «Πνεύμα των Νόμων», τον Βολτέρο και τον Ρουσό, για να φτάσουμε στις κορυφώσεις του Γερμανικού Ιδεαλισμού με τον Καντ και την επαναστατική διαλεκτική του Χέγκελ.

Το βιβλίο εμβαθύνει με τόλμη στις μεγάλες ιδεολογίες που σφράγισαν τον 19ο και 20ό αιώνα, ανατέμνοντας με επιστημονική ακρίβεια το «Κοινωνικό Συμβόλαιο» και τις θεωρίες που συγκλόνισαν την ανθρωπότητα. Ο συγγραφέας αναλύει τη γέννηση του Οικονομικού Φιλελευθερισμού μέσω του Άνταμ Σμιθ, αλλά και τα οράματα του Σοσιαλισμού, από τον ρομαντισμό του Ουτοπικού Σοσιαλισμού έως τον επιστημονικό Μαρξισμό και τις διάφορες εκφάνσεις του Αναρχισμού. Η προσέγγισή του διακρίνεται από αντικειμενικότητα, αποδομώντας απλουστευτικούς μύθους και αναδεικνύοντας τις ρίζες, τις αντιφάσεις αλλά και τη γοητεία των συστημάτων αυτών.

Πέρα από την πολιτική, η «Πορεία του Πνεύματος» εισχωρεί στα άδυτα της ανθρώπινης ψυχής. Εξετάζει την επανάσταση της Ψυχανάλυσης με τους Φρόιντ, Γιούνγκ και Άντλερ, φτάνοντας μέχρι τον Νίτσε, τον προφήτη της νεωτερικότητας που κήρυξε τον θάνατο των βεβαιοτήτων. Μέσα από το έργο των υπαρξιστών Σαρτρ και Καμύ, ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται πλήρως τη μετάβαση από την αρχαία αρμονία στη σύγχρονη υπαρξιακή αγωνία και το παράλογο, σε μια εποχή που η βεβαιότητα κλονίζεται ακόμα και από την επιστήμη (Θεωρία της Σχετικότητας, Κβαντική Φιλοσοφία).

Τέλος, ο συγγραφέας δεν παραλείπει να τιμήσει τη νεοελληνική σκέψη, υπενθυμίζοντας ότι ο ελληνισμός δεν είναι απλώς κληρονομιά αλλά ζώσα πνευματική παρουσία. Από τον Αδαμάντιο Κοραή έως τον οικουμενικό Νίκο Καζαντζάκη, και από τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο έως τον ριζοσπάστη φιλόσοφο της αυτονομίας Κορνήλιο Καστοριάδη και τον Νίκο Πουλαντζά, αναδεικνύεται η διαχρονική συνεισφορά του ελληνικού πνεύματος στον παγκόσμιο διάλογο.

«Ο άνθρωπος δεν έγινε "Υπεράνθρωπος", και είναι ακόμα ζητούμενο να γίνει πραγματικός άνθρωπος.»

Το «Ο Μίτος της Μνήμης - Η πορεία του Πνεύματος» είναι ένα έργο πυκνό, πολυεπίπεδο και βαθιά γοητευτικό. Δεν προσφέρεται για βιαστική ανάγνωση, αλλά απαιτεί μελέτη και κριτική διάθεση. Είναι, εν τέλει, ένας πολύτιμος χάρτης για όποιον θέλει να κατανοήσει πώς φτάσαμε από το «Γνώθι σαυτόν» στην πολυσχιδή και θρυμματισμένη συνείδηση του σύγχρονου ανθρώπου. Ο Σκαρβελάκης μας προσφέρει τον μίτο για να βρούμε την έξοδο από τον λαβύρινθο της άγνοιας, οδηγώντας μας από το σκοτάδι στο φως της κατανόησης.