Μαρία Σιούτα: "Επέλεξα την ηρεμία γιατί ήθελα να αποτυπώσω τη ζωή όπως πραγματικά κυλούσε τότε, με απλότητα, πίστη και αίσθηση συνέχειας χωρίς την επίγνωση του επερχόμενου τέλους".

Στο μυθιστόρημά της, η Μαρία Σιούτα ανασυνθέτει το Αϊβαλί όχι ως απλό ιστορικό σκηνικό, αλλά ως ζωντανό σώμα μνήμης, πίστης και καθημερινής ομορφιάς λίγο πριν από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Με σεβασμό στην ιστορική ακρίβεια και βαθιά συναισθηματική φόρτιση, φωτίζει μια κοινωνία που ζει την «ηρεμία πριν την καταιγίδα», εκεί όπου ο έρωτας, η παράδοση και ο κοσμοπολιτισμός συνυπάρχουν με τις άγραφες απαγορεύσεις της εποχής. Στη συνέντευξη που ακολουθεί, η συγγραφέας μιλά για τη μνήμη ως αντίδωρο ζωής, για τις ασύμβατες αγάπες που δοκιμάζουν τα όρια της κοινότητας, για το Αιγαίο ως γέφυρα πολιτισμών και για τη δύναμη των ιστοριών να κρατούν ζωντανό έναν κόσμο που χάθηκε, αλλά δεν σίγησε ποτέ. 

Μαρία Σιούτα

Στο βιβλίο σας, το Αϊβαλί δεν είναι απλώς το σκηνικό, αλλά ένας ζωντανός οργανισμός. Πόση έρευνα απαιτήθηκε για να ανασύρετε τις μυρωδιές, τις παραδόσεις και την πνευματική αίγλη αυτής της «αμιγώς ελληνικής» πολιτείας πριν από την Καταστροφή;

Το Αϊβαλί για μένα, δεν θα μπορούσε να υπάρξει ως απλό φόντο. Ήταν ένας τόπος με ψυχή, με μνήμη και βαθιά πνευματική ζωή. Αυτό ακριβώς προσπάθησα να ανασύρω. Η έρευνα δεν περιορίστηκε μόνο σε ιστορικές πηγές και καταγραφές, στηρίχθηκε σε αμέτρητα ταξίδια, σε μαρτυρίες, σε λαογραφικά στοιχεία, σε αφηγήσεις ανθρώπων που κουβαλούσαν ακόμα τις συνήθειες και τα έθιμα μιας κοινωνίας ακμαίας και δεμένης, αλλά και τις μυρωδιές της καθημερινότητας.

Χρειάστηκε χρόνος και σεβασμός για να πλησιάσω αυτή την πολιτεία όπως της άξιζε. Ήθελα ο αναγνώστης να νοιώσει πως περπατά στα καλντερίμια, πως μπαίνει στα σπίτια, πως συμμετείχε στις γιορτές και αγωνίες των ανθρώπων.

Περιγράφετε την οικογένεια του Γιωργή και της Κατίνας να απολαμβάνουν την ομορφιά του τόπου τους λίγο πριν το τέλος. Γιατί επιλέξατε να εστιάσετε σε αυτή την «ηρεμία πριν την καταιγίδα» και πώς αυτή η αμεριμνησία εντείνει την τραγικότητα της μετέπειτα απώλειας;

Επέλεξα αυτή την ηρεμία γιατί ήθελα να αποτυπώσω τη ζωή όπως πραγματικά κυλούσε τότε, με απλότητα, πίστη και αίσθηση συνέχειας χωρίς την επίγνωση του επερχόμενου τέλους. Η αμεριμνησια της οικογένειας του Γιωργή και της Κατίνας δεν είναι αφέλεια αλλά ανθρώπινη ανάγκη για ζωή και χαρά. Αυτή ακριβώς η γαλήνη κάνει την απώλεια πιο οδυνηρή, γιατί ο αναγνώστης γνωρίζει τι θα ακολουθήσει. Άλλωστε έχοντας ήδη πραγματευθεί την τραγωδία της Μικρασιατικής καταστροφής το 1922 στο βιβλίο μου " Σε δύο ζωές, μια ιστορία της Σμύρνης" από τις εκδόσεις Μετρονόμος, εδώ θέλησα να τιμήσω ότι χάθηκε πριν χαθεί.

Ο έρωτας του γιου της οικογένειας με τη Ζαΐρα χαρακτηρίζεται ως «ασύμβατος» για την εποχή. Τι είναι αυτό που κάνει αυτή τη σχέση τόσο προκλητική για τον μικρόκοσμο του Αϊβαλιού και τι συμβολίζει η Ζαΐρα ως γυναικεία μορφή;

Ο έρωτας αυτός είναι προκλητικός γιατί υπερβαίνει τα αυστηρά όρια της εποχής, θρησκεία, κοινωνική τάξη και άγραφους νόμους που ρύθμιζαν τις ζωές των ανθρώπων στο Αϊβαλί. Δεν είναι μόνο μια απαγορευμένη αγάπη, αλλά μια σιωπηλή σύγκρουση με μια κοινωνία που φοβάται την υπέρβαση. Η Ζαΐρα συμβολίζει την γυναίκα που τολμά να ακολουθήσει την καρδιά και συνείδηση της, πληρώνοντας το τίμημα της επιλογής.

Ο έρωτας των δύο νέων προκαλεί μια προσωρινή ρωγμή στην οικογένεια. Πιστεύετε ότι οι μεγάλες ιστορικές ανατροπές, όπως η Μικρασιατική Καταστροφή, τελικά «σβήνουν» τις προσωπικές διαμάχες ή οι άνθρωποι κρατούν τις προκαταλήψεις τους μέχρι το τέλος;

Οι ιστορικές ανατροπές δεν σβήνουν αυτόματα τις προσωπικές διαμάχες, αλλά τις τοποθετούν σε άλλη κλίμακα. Μπροστά στην απώλεια της πατρίδας και της ζωής όπως την ήξεραν, οι άνθρωποι συχνά αναγκάζονται να επαναξιολογήσουν όσα θεωρούν αδιαπραγμάτευτα. Κάποιες προκαταλήψεις υποχωρούν από ανάγκη, άλλες όμως επιμένουν γιατί είναι βαθιά ριζωμένες. Η ιστορία δοκιμάζει τον άνθρωπο, δεν τον μεταμορφώνει πάντα.

Πώς ισορροπήσατε ανάμεσα στην ανάγκη για ιστορική ακρίβεια (ήθη, έθιμα, εμπορικοί δρόμοι) και την ελευθερία της μυθοπλασίας που απαιτεί η ανάπτυξη ενός δυνατού έρωτα;

Ο ιστορική ακρίβεια αποτέλεσε τον σταθερό άξονα στον οποίο κινήθηκε η γραφή μου έτσι ώστε τα ήθη, τα έθιμα και η καθημερινότητα να αποδοθούν με σεβασμό με σεβασμό στην εποχή. Άλλωστε ήθελα να καταστραφούν για να μην ξεχαστούν. Η μυθοπλασία ήρθε να δώσει φωνή στα συναισθήματα που η Ιστορία δεν καταγράφει, τον έρωτα, τον φόβο, τη ρήξη. Όμως τέτοιες και παρόμοιες "ασύμβατες" ιστορίες αγάπης υπήρξαν. Προσπάθησα ο έρωτας να μην συγκρούεται με την Ιστορία, αλλά να αναπνέει μέσα από αυτή.

Η γεωγραφική θέση, απέναντι από τη Λέσβο, έπαιζε καθοριστικό ρόλο στην ταυτότητα των Αϊβαλιωτών. Πώς αυτή η στενή σχέση με το Αιγαίο διαμόρφωσε τον κοσμοπολιτισμό των ηρώων σας;

Η εγγύτητα με την Λέσβο και το ανοιχτό Αιγαίο καλλιέργησε στους Αϊβαλίωτες μια φυσική εξωστρέφεια και αίσθηση επικοινωνίας με τον κόσμο. Το πέρασμα ανθρώπων, ιδεών και εμπορευμάτων από το λιμάνι της, την διαμόρφωσε σε βαθιά κοσμοπολίτικη πόλη. Δεύτερη ή μην πω και ισάξια με αυτή της Σμύρνης.

Μέσα από το βιβλίο αναδεικνύονται μαγικές ιστορίες από τα παλιά. Πιστεύετε ότι αυτές οι παραδόσεις ήταν το «αντίδωρο» που κράτησε όρθιους τους πρόσφυγες όταν έχασαν τα πάντα εκτός από τη μνήμη τους;

Ναι, πιστεύω πως αυτές οι ιστορίες και οι παραδόσεις λειτούργησαν σαν ένα άυλο αντίδωρο ζωής. Όταν χάθηκαν οι τόποι και τα υλικά στηρίγματα, η μνήμη έγινε καταφύγιο και δύναμη. Μέσα από τις αφηγήσεις οι πρόσφυγες κράτησαν την ταυτότητά τους και στάθηκαν όρθιοι μεταφέροντας έναν κόσμο που δεν ήθελαν να σβήσει.

Σε μια εποχή που οι μετακινήσεις πληθυσμών και οι συγκρούσεις είναι πάλι στο προσκήνιο, τι έχει να πει η ιστορία της Ζαΐρας στον σύγχρονο αναγνώστη για την αποδοχή του «άλλου» και τη δύναμη της αγάπης;

Η Ζαΐρα μιλά στον σύγχρονο αναγνώστη για την δύναμη της αγάπης να υπερβαίνει τα σύνορα, θρησκείες και φόβους που οι άνθρωποι υψώνουν μεταξύ τους. Σε έναν κόσμο που ξαναβιώνει τον ξεριζωμό, θυμίζει ότι η αποδοχή δεν είναι αδυναμία αλλά πράξη γενναιότητας. Η ιστορία της, δείχνει πως η αληθινή συνάντηση με τον "άλλον" μπορεί να γίνει πράξη ελπίδας. Και αυτή η ελπίδα παραμένει πάντα επίκαιρη.

Βλάρα Αλεξία