Μαργαρίτα Παπαμίχου: "H ανθρώπινη εμπειρία σε αυτή τη συλλογή κατατίθεται σε στρώσεις, όπως ακριβώς τα πετρώματα που σχηματίζονται με την πάροδο του χρόνου".

Στα Ιζηματογενή πετρώματα, η Μαργαρίτα Παπαμίχου οικοδομεί μια ποίηση σε στρώσεις χρόνου, μνήμης και σώματος. Με γλώσσα χαμηλόφωνη αλλά πυκνή, η συλλογή κινείται από το προσωπικό βίωμα στη συλλογική εμπειρία, φωτίζοντας τις αθέατες διεργασίες μέσα από τις οποίες ο πόνος, η απώλεια και η ιστορία συμπυκνώνονται σε λόγο. Σε αυτή τη συνέντευξη, η ποιήτρια μιλά για τη γεωλογία της γραφής της, τη φθορά και την αντοχή των λέξεων, τη σχέση θανάτου και γλώσσας, και για τον χρόνο ως αναγκαία απόσταση που μετατρέπει το βίωμα σε ποίηση.

Μαργαρίτα Παπαμίχου 

Ο τίτλος «Ιζηματογενή πετρώματα» παραπέμπει σε στρώσεις χρόνου και μνήμης. Πώς συνδέεται αυτή η εικόνα με τη διαδικασία της γραφής σας;

   H ανθρώπινη εμπειρία σε αυτή τη συλλογή κατατίθεται σε στρώσεις, όπως ακριβώς τα πετρώματα που σχηματίζονται με την πάροδο του χρόνου. Η επιλογή της γεωλογικής μεταφοράς δεν λειτουργεί απλώς ως ευρηματικός τίτλος, αλλά ως οργανωτική αρχή της συλλογής. Κάθε ενότητα αντιστοιχεί σε ένα υλικό, σε μια φάση συμπύκνωσης της μνήμης, του σώματος, της ιστορίας και της γλώσσας. Στρώματα πόνου, αποδοχής και συνείδησης εναποτίθενται το ένα πάνω στο άλλο, μέχρι να αποκτήσουν συνοχή, να γίνουν σώμα, να γίνουν ποίηση. Η πέτρα μιλάει, δεν είναι ψυχρή, είναι πέτρα που κάποτε ήταν καρδιά και τώρα θυμάται.

Στα ποιήματα σας, η ιστορία και η μνήμη εμφανίζονται ως ζωντανά σώματα που επηρεάζουν τον παρόντα χρόνο. Πόσο προσωπική είναι αυτή η ματιά και πόσο συλλογική;

    Από τον «Ασβεστόλιθο» έως τον «Ψαμμίτη», χαρτογραφώ μια διαδρομή από το προσωπικό στο συλλογικό, από το παιδικό βλέμμα στην πολιτική και υπαρξιακή αγωνία της ενήλικης συνείδησης. Οι πρώτες ενότητες κινούνται στον χώρο της οικογενειακής μνήμης μου και της καθημερινότητας, με ποιήματα που ανασύρουν μορφές και σκηνές προσωπικές. Ο παππούς στα ‘’Αμμόλουτρα’’, η μητέρα που φροντίζει τα λουλούδια της στο ‘’Πρώτο ποίημα’’ , ο ‘’Κυρ Μίλτος’’ είναι πρόσωπα πραγματικά, που χωρίς νοσταλγική εξιδανίκευση, καταθέτουν τη δική τους μαρτυρία μνήμης. Εδώ η τρυφερότητα συνυπάρχει με τη φθορά, και το χιούμορ με τη σιωπηλή απώλεια.

   Από την άλλη, ποιήματα της συλλογής όπως η ‘’Μπουγάδα’’, η ‘’Σωστή πλευρά της ιστορίας’’ , το ‘’Γενετικό αποτύπωμα’’, αναφέρονται στη συλλογική μνήμη, στη μάχη που δίνει ο άνθρωπος για να κρατηθεί όρθιος μέσα σε έναν κόσμο που αλλάζει διαρκώς και  πολλές φορές σπάει και τον σπάει. Αρθρώνουν έναν λόγο σαφώς πολιτικό, χωρίς συνθήματα, επιμένοντας στην ηθική διάσταση της παρατήρησης και της ευθύνης. Η πολιτική διάσταση της συλλογής αναδύεται υπόγεια αλλά σταθερά. Η ιστορία κοιμάται και πλακώνει τα παιδιά της, η μνήμη ξεχνιέται σε πατάρια, η αισιοδοξία γίνεται επικίνδυνη μάσκα.

Η γλώσσα σας κινείται ανάμεσα σε καθημερινές εικόνες και υπαρξιακές αναζητήσεις. Πώς αποφασίζετε ποιο στοιχείο θα υπερισχύσει σε κάθε ποίημα;

   Αυτό δεν είναι κάτι που το αποφασίζω εγώ, το αποφασίζει το ίδιο το ποίημα, καθώς το γράφω. Δεν κάνω εκλογίκευση. Οι καθημερινές εικόνες γεννούν τους στίχους μου, οι οποίοι στη συνέχεια σκαλίζουν νοήματα, ώστε να δώσουν ένα σχήμα στην ύπαρξη. Τα σχήματα αυτά αλλάζουν διαρκώς, αλλά η αναζήτησή τους είναι για μένα η πιο ωραία ποιητική πρόκληση. Με αυτό τον τρόπο το καθημερινό αποκτά υπαρξιακό βάθος.

Στο ποίημα «Πώς να γίνεις σύννεφο», η μεταμόρφωση και η ρευστότητα του εαυτού έχουν έντονο υπαρξιακό βάρος. Ποιες εμπειρίες σας οδήγησαν σε αυτή τη θεματική;

   Σε αυτό το ποίημα που αγαπώ πολύ, στην ουσία μιλώ για το θάνατο, προσπαθώντας να αφαιρέσω το συναίσθημα και κυρίως τον δικό μου φόβο για την απώλεια. Ο στίχος ‘’θα σωθείς σε πυκνές σταγόνες βροχής’’ έχει έναν τόνο ειρωνικό, που όμως ανοίγει κι ένα πορτάκι στην ελπίδα. Πάντα κάτι μένει από αυτόν που φεύγει, μια δυνατή αίσθηση όπως η βροχή πάνω στο σώμα, μια υγρασία που θυμίζει ζωή. Ο στίχος ‘’αραίωση και πύκνωση του εαυτού’’ καταθέτει τις δικές μου εμπειρίες θανάτου και ζωής. Στην απώλεια ο εαυτός διασπάται και χάνεται, ώσπου η ζωή να απαιτήσει ξανά να σταθεί στα πόδια του, να συμπυκνώσει τη γνώση και την εμπειρία σε μια νέα διάσταση. Το ποίημα αυτό γράφτηκε με αυτόματη γραφή, παρακολουθώντας ένα σύννεφο πάνω σε ένα βουνό και δεν του άλλαξα ούτε μία λέξη από τότε.

Η σχέση ανάμεσα στον θάνατο και στη γλώσσα είναι κεντρική στη συλλογή, ειδικά στο ποίημα «Γενετικό αποτύπωμα». Πώς αντιλαμβάνεστε τον «θάνατο των λέξεων» και ποια είναι η σημασία του για τον ποιητή;

   Ο θάνατος των λέξεων έρχεται με την τριβή, με τη χρήση και την εναπόθεσή τους στο συλλογικό βίωμα. Όσο πιο πολύ χρησιμοποιείται κάτι, τόσο χάνει την αξία του, το αρχικό του νόημα. Λέξεις σημαντικές για την ύπαρξη, συχνά γίνονται βιτρίνα για να εκτεθούν συναισθήματα ή για να προκαλέσουν συναίσθημα στους άλλους. Στα ποιήματά μου ρισκάρω να χρησιμοποιήσω λέξεις ‘’πολυφορεμένες’’, λέξεις που έχουν αποδομηθεί στην παλίρροια του χρόνου, λέξεις που φοβόμαστε να πούμε γιατί νιώθουμε πως έχουν χάσει τη δύναμή τους. Όμως οι λέξεις είναι εκεί, φερέγγυες και αλληλέγγυες, αρκεί αυτός που τις λέει να τις πιστεύει, να τις κοιτάζει με τίμιο βλέμμα, χωρίς να περιμένει ανταλλάγματα. Δοκίμασα να πω ‘’αγάπη’’, ‘’πίστη’’, ‘’ελπίδα’’ κι έπειτα έσκυψα να ακούσω αν ακόμα αναπνέουν.

Ποιο είναι το σημείο εκκίνησης ενός ποιήματος για εσάς; Μια εικόνα, ένα συναίσθημα, μια ανάμνηση ή κάτι άλλο;

    Όλα αυτά μπορούν να είναι ισχυρά ερεθίσματα γραφής και λειτουργούν αλληλεπιδραστικά σε μένα. Μια εικόνα μου προκαλεί μια ανάμνηση κι η ανάμνηση ένα συναίσθημα. Αυτή η διαδικασία λειτουργεί και αντίστροφα βέβαια, ξεκινώντας κάθε φορά από διαφορετική αφετηρία. Μία αίσθηση που αποτελεί αφετηρία για μένα ώστε να γράψω, είναι η ακοή. Οι λέξεις των άλλων, ο προφορικός καθημερινός λόγος των ανθρώπων, οι σκέψεις, οι ιδέες και οι επιθυμίες τους, που συνωστίζονται πίσω από αυτόν. Όπου αναγνωρίζω ματαίωση και θλίψη, γράφω και καθώς γράφω για τους άλλους γράφω και για τον εαυτό μου. Πολλές φορές η επιθυμία να γράψω έρχεται ακαριαία και σε ανύποπτο χρόνο. Έχω γράψει πολλά ποιήματα μέσα σε παράδοξες συνθήκες, στα φανάρια μέσα στο αυτοκίνητο, σε ένα μικρό και πιεσμένο διάλειμμα στον εργασιακό μου χώρο, στην αναμονή σε ένα ιατρείο. Βλέποντάς το ψυχαναλυτικά, ίσως είναι ένας τρόπος να δραπετεύσω για λίγο από την πραγματικότητα, για να επιστρέψω πιο ανθεκτική.

Η συλλογή σας αποφεύγει τις εύκολες συναισθηματικές κορυφώσεις και κινείται με χαμηλή, συγκεντρωμένη φωνή. Ποιο ρόλο παίζει η ρευστότητα και η αίσθηση του χρόνου σε αυτήν την επιλογή;

   Στα νεανικά μου χρόνια έγραφα πάντα σε μεγάλες συναισθηματικές εξάρσεις. Ήταν ένα μέσο εκτόνωσης και λύτρωσης, απολύτως θεμιτό.  Διαβάζοντας αυτά τα ποιήματα μετά από χρόνια διαπίστωσα ότι το συναισθηματικό παραλήρημα γραφής δεν οδηγεί κάπου αλλού παρ’ εκτός στο ίδιο εκρηκτικό συναίσθημα. Δεν μετουσιώνεται σε κάτι άλλο, δεν οδηγεί σε ένα νέο σχήμα, δεν σε αλλάζει. Έτσι άρχισα να κρατώ απόσταση από αυτό που μπορεί και να με συνέθλιβε. Λέω στον εαυτό μου ‘’περίμενε μη βιάζεσαι’’, για να πάρει το σχήμα και την πραγματική του υπόσταση. Η απόσταση αυτή μπορεί να οριστεί μόνο χρονικά. Δεν είμαι σε θέση πια να γράψω όταν βιώνω κάτι πολύ έντονο, απλά αφήνομαι να το ζήσω, να το χρεωθώ βιωματικά κι όχι λογοτεχνικά. Είναι πιο ειλικρινές νομίζω αυτό. Με τα ποιήματά μου δεν υπόσχομαι λύτρωση, μονάχα ένα καθαρό βλέμμα.

Αν τα «Ιζηματογενή πετρώματα» είχαν μια ηχητική ή μουσική διάσταση, ποιος ήχος ή μουσική θα τα συνόδευε καλύτερα και γιατί;

    Θα μπορούσε να είναι ένα ηχοτοπίο της φύσης. Το βάδισμα ενός ανθρώπου σε πετρώδες έδαφος, ο ήχος του αέρα καθώς περνά ανάμεσα από τα βουνά, ένα κύμα που αναδεύει τα βότσαλα στην ακτή. Αν ήταν τραγούδι σίγουρα θα ήταν το Sinnerman της Νίνα Σιμόν. Οι παρακάτω στίχοι έχουν γεννήσει πολλά ποιήματα μέσα μου:

‘’Λοιπόν, έτρεξα στο βράχο

Σε παρακαλώ κρύψε με

Τρέχω στον βράχο

Σε παρακαλώ κρύψε με

Σε παρακαλώ κύριε

Εκείνη τη μέρα

Μα ο βράχος φώναξε

‘’δεν μπορώ να σε κρύψω’’

φώναξε ο βράχος

‘’δεν μπορώ να σε κρύψω’’

φώναξε ο βράχος

Δεν πρόκειται να σε κρύψω εδώ

Εκείνη τη μέρα’’

Βλάρα Αλεξία