Στέλιος Νικολάου: "Για εμένα η Κύπρος μου δίνει ελπίδα για ένα καλύτερο αύριο, όπου το φιλότιμο ζει, και τιμάμε τις ένδοξες αρετές που αφήσαν σαν διδαχές οι αρχαιότεροι μας".
Ο τίτλος «Όσα ξέρουμε μα δεν τα λέμε» παραπέμπει σε μια κοινή, σχεδόν συνενοχική σιωπή. Τι είναι αυτό που σήμερα, ως κοινωνία αλλά και ως άτομα, γνωρίζουμε καλά και επιλέγουμε να αποσιωπούμε;
Ακριβώς. Είμαστε όλοι συνένοχοι σε μια σιωπή που δεν παύει να υπάρχει. Κι αυτό γιατί γνωρίζουμε το παρελθόν μας, μα προτιμούμε να ξεπέφτουμε σε μια ηθική πλάνη κοινωνικής κατάπτωσης. Γνωρίζουμε για τα αρχαία μνημεία που κείτονται ξεχασμένα κάτω από δρόμους και κτίρια, μα δεν φερόμαστε αντάξια της ιστορίας που τα έκτισε. Συζητάμε για θρύλους, μύθους, και φιλοσοφίες, μα δεν τα εφαρμόζουμε. Συνεχίζουμε –σε όλο τον Ελλαδικό χώρο– να γινόμαστε θύματα της μοντερνοποίησης, χάνοντας κάθε αίσθημα, θύμηση και αξία που μας μεταφέρθηκε από την μάνα γη μας. Με λίγα λόγια, γνωρίζουμε τι πάει να πει Ελλάς, μα σωπαίνουμε όταν γινόμαστε βάρβαροι. Απέναντι στα ιδανικά που κτίσανε την κουλτούρα μας, δεν φαινόμαστε αρκετά θαρραλέοι να πούμε όχι στις ηδονές που διαλύσανε τόσες και τόσες αυτοκρατορίες, μα πάνω από όλα, ψυχές.
Στη συλλογή σας η Κύπρος δεν
εμφανίζεται μόνο ως τόπος, αλλά ως τραύμα και ταυτόχρονα ως εσωτερικό τοπίο.
Πώς συνομιλεί η προσωπική σας μνήμη με τη συλλογική ιστορία μέσα στους στίχους;
Πολύ εύστοχη παρατήρηση – γιατί ξέρετε, για εμάς τους ρομαντικούς, τα τραύματα μας γεννάνε κάτι πολύ δυνατό, την ελπίδα. Κάτι εντελώς εσωτερικό. Έτσι και για εμένα η Κύπρος μου δίνει ελπίδα για ένα καλύτερο αύριο, όπου το φιλότιμο ζει, και τιμάμε τις ένδοξες αρετές που αφήσαν σαν διδαχές οι αρχαιότεροι μας. Προσωπικά, νιώθω πως ξέροντας τις εκπληκτικές ιστορίες του Ιωάννη Ιμπελίν, της Ελένης Παλαιολογίνας, του Αλθείδη, και άλλων τόσων, δεν μπορώ μόνο να γίνω εγώ ο ίδιος καλύτερος άνθρωπος, αλλά μπορώ και να βοηθήσω να πάρουν ανάσα ζωής ξανά οι ιστορίες αυτών των ανθρώπων, και όσα αντιπροσωπεύουνε, και ίσως να αλλάξουν το παρόν μας – όσα αυτά, μέσω αυτών που νιώθω και γράφω σε κάθε ποίημα μου.
Κινείστε ανάμεσα στον λυρισμό
και τον ρεαλισμό, με αναφορές τόσο στον μύθο όσο και στην καθημερινότητα. Πώς
επιτυγχάνεται αυτή η ισορροπία χωρίς ο ένας πόλος να ακυρώνει τον άλλον;
Όλοι οι μύθοι, οι ιστορίες, και οι παραβολές, έχουνε να διδάξουνε κάτι. Διδαχές. Είτε αυτές είναι για το πως αντιδράει κανείς σε καταστάσεις ζωής, είτε για το πως πρέπει να βιώνει και να νιώθει κανείς για τα όσα συμβαίνουν γύρω του, είτε για το πως αναλύει και εξού μεταφράσει κανείς φιλοσοφικά και άλλα ζητήματα που συνεχόμενα φωνάζουν μέσα στο κεφάλι του. Συγκεκριμένα, η ιστορία με τον νεαρό Βασιλιά Πέτρο Β’ του Βασιλείου της Κύπρου, όπου το δεξί χαλινάρι του έγινε λόγος για μεγάλη διαμάχη μεταξύ Γενουατών και Βενετών στην Κύπρο το 1372, είναι το πιο τρανό παράδειγμα στην ερώτηση σας. Σε μερικά ποιήματα, ως μια μορφή μυθοποιίας, «τα χαλινάρια» παίρνουν τον ρόλο της παραβολής, και χωρίς να χρειαστεί να εξηγηθούνε σε 100 σελίδες όλη η φιλοσοφική και πολιτική σημασία του γεγονότος, εν συντομία καταλαβαίνει κανείς διάφορα αισθήματα σαν απροσεξία, εθνική κατάπτωση, αναταραχή, άγνοια, έλλειψη σοφίας, κτλ κτλ. Και όλα αυτά με μια απλή αναφορά. Με αυτόν τον τρόπολοιπόν βρίσκεται η ισορροπία μεταξύ μύθου, και πραγματικότητας. Με την μετάφραση δηλαδή κάτι περίπλοκου, και της αναφοράς του, για να κατανοηθεί στην καθημερινότητα μας.
Η απώλεια –προσωπική, ερωτική,
εθνική– διατρέχει το βιβλίο. Πιστεύετε ότι η ποίηση μπορεί να λειτουργήσει ως
πράξη μνήμης απέναντι στη λήθη και τον εφησυχασμό;
Και η απώλεια, αλλά και οι θύμησες – οπόταν, σίγουρα λειτουργεί σαν μια πράξη μνήμης. Η άγνοια σκοτώνει γενικά, είμαι αυτής της φιλοσοφίας. Εάν αφήσουμε τους εαυτούς μας, συγκεκριμένα σαν Έλλην Κύπριοι, να ξεχάσουμε από που ερχόμαστε και τι αντιπροσωπεύουμε, είμαστε χαμένοι. Και το θεωρώ αδιανόητο να το αγνοούμε αυτό το γεγονός. Όπως στην κεντρική και βόρεια Ευρώπη έχουνε τεράστια κτίρια και κάστρα που να τους υπενθυμίζουν μέσω της αισθητικής τι αντιπροσωπεύει το έθνος τους, εμείς σαν Κύπριοι και Έλληνες, έχουμε τα ιδανικά, τα πιστεύω, και την απώλεια όσων είχαμε παλιά. Μόνο οι θύμησες μας κρατάνε σε εγρήγορση και μετατρέπουν τη λήθη σε νοσταλγία. Γιατί, αν δεν ξέρεις, δεν θέλεις.
Έχετε μιλήσει για την
ανταλλαγή της Ελευθερίας με την «ασφάλεια». Πόσο πολιτική είναι τελικά η ποίηση
που ξεκινά από το συναίσθημα;
Θα ήταν επικίνδυνό να χαρακτηριστεί η τέχνη σαν «πολιτική» – και αυτό το λέω σαν νομικός ερευνητής. Η τέχνη, η ποίηση, η λογοτεχνία, η φιλοσοφία, έχει σαν κύριο λόγο τη μετάφραση των ανθρώπινων συναισθημάτων και την αποκωδικοποίηση τους, με απώτερο σκοπό το να αλλάξουνε λίγο τον κόσμο, με τον ένα η τον άλλο τρόπο. Με λίγη φαντασία, όλα γίνονται πολιτικά.
Με αυτά κατά νου, θα πω πως για εμένα, η ποίηση είναι το μέσω που φωνάζω τα βαθύτερα συναισθήματα μου, και υποστηρίζω τα ιδανικά μου – καλούμαι να έχω την ευθύνη να υποστηρίζω αξίες, και όχι θέσεις, μιας και τα πιστεύω ενός ανθρώπου δεν είναι και δεν θα έπρεπε να είναι βασισμένα στις περιστάσεις των εκάστοτε κοινωνιών, και δυστυχώς εκεί βασίζεται η «Πολιτική» ενώ οι αξίες, και ιδιαίτερα οι εθνικές αξίες, διαπερνούν, και θα έπρεπε να παραμένουν αέναες στα βάθη του χρόνου και των καιρών. Η ποίηση αντιπροσωπεύει και γεννά ιδέες, δεν κατατάσσεται υπό άλλων. (Έτσι πιστεύω τουλάχιστον.)
Ο ελεύθερος στίχος στη γραφή
σας μοιάζει με εξομολόγηση. Ποια είναι τα όρια ανάμεσα στο προσωπικό βίωμα και
στη συλλογική εμπειρία όταν γράφετε;
Είναι μια εξομολόγηση. Και η ερώτηση σας είναι πολύ ενδιαφέρουσα, μα και καθόλου εύκολο να απαντηθεί. Θεωρώ πως οι γραμμές θολώνουνε όσο περισσότερο κανείς προσπαθεί να διακρίνει τα όρια του προσωπικού βιώματος και της συλλογικής εμπειρίας.
Για παράδειγμα, κάποτε είχα γράψει ένα ποίημα στα Αγγλικά (με την ίδια θεματολογία αυτού του βιβλίου) που περιγράφω «Το συναίσθημα του μυστήριου και του απεριόριστου, που αντιπροσωπεύεται και κρύβεται από τα γκρίζα σύννεφα βροχών πίσω από τα βουνά του Τροόδους και της Λεμεσού». Το ποίημα που γράφτηκε μεν αντιπροσώπευε ένα προσωπικό μου βίωμα και την αλήθεια μου, όμως άθελα/θεληματικά του, υποστήριζε και εμβάθυνε τη συλλογική εμπειρία ενός αισθήματος, που ο εκάστοτε αναλυτής, η ακόμη και εγώ, θα κρίνει βάσιμο.
Οι αναφορές στον Οδυσσέα, τον
Ζήνωνα και τη χαμένη Ιθάκη λειτουργούν σαν γέφυρες χρόνου. Τι σημαίνει για εσάς
σήμερα η έννοια της ταυτότητας σε έναν κόσμο διαρκούς αλλοτρίωσης;
Τα πάντα, και όλα. Αν χαθεί η ταυτότητα μας, θα χαθούμε και εμείς. Μπορεί τα πρόσφατα 40-50 έτη να έχουνε ρίξει την ανθρωπότητα σε ένα πέπλο ανάλαφρο, όπου νομίζουμε πως η ιστορία έχει ίσως σταματήσει να γράφεται, όμως όσο υπάρχει ανθρώπινη ψυχή σε ετούτον εδώ τον κόσμο, τόσο θα λέγονται νέες ιστορίες, και θα κτίζονται νέοι βωμοί – σε τι, οι καιροί θα δείξουν. Και όπως είπα παραπάνω, τα ιδανικά μας θα έπρεπε να επιβιώνουν αέναα. Και ο μόνος τρόπος για να γίνει αυτό, είναι μέσω της θύμησης του ποιοι είμαστε. Τι σήμερα, τι χθες, τι σε 100 χρόνια. Αλίμονο αν αλλάζαμε, και αν αλλοιωνόμασταν, υπό την χείρα του χρόνου που μόνο ωριμάζει ή μαραίνει την ταυτότητα. Ξαναδιαβάστε το.
Αν αυτή η συλλογή είναι ένας
καθρέφτης, όπως συχνά λέγεται, ποια αλήθεια θα θέλατε περισσότερο να αντικρίσει
–και να αντέξει– ο αναγνώστης κοιτάζοντάς τον;
Την αλήθεια πως, η δόξα του παρελθόντος αξίζει να δράσει σαν ένα είδωλο ευδαιμονίας, και όχι σαν ένας βωμός μνησικακίας.
Βλάρα Αλεξία
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου