Διαβάσαμε και προτείνουμε: Μπέρτα Ίσλα του Χαβιέρ Μαρίας

 

Σε μια εποχή όπου η λογοτεχνία συχνά βιάζεται να εντυπωσιάσει με ρυθμούς, ανατροπές και εξωτερικές εντάσεις, ο Ισπανός συγγραφέας Χαβιέρ Μαρίας επιμένει να γράφει σαν στοχαστής, σαν ένας φιλόσοφος της αφήγησης που αναζητά, μέσα από τον μακροπερίοδο λόγο του, τα βάθη της ανθρώπινης ύπαρξης. Το Μπέρτα Ίσλα, ένα από τα όψιμα μυθιστορήματά του, είναι το είδος του βιβλίου που δεν διαβάζεται βιαστικά· απαιτεί υπομονή, παραδοχή, εσωτερική συμμετοχή. Και ανταμείβει πλουσιοπάροχα.

Το μυθιστόρημα αφηγείται την ιστορία της Μπέρτα και του Τομ – δύο νέων που μεγαλώνουν στη Μαδρίτη της δεκαετίας του ’60 και υπόσχονται ο ένας στον άλλον έναν κοινό βίο. Όμως η μοίρα, με την έννοια όχι του απρόβλεπτου αλλά του αργά και ύπουλα επερχόμενου, παρεισφρέει. Ο Τομ, μισός Ισπανός και μισός Άγγλος, χαρισματικός, με ασυνήθιστο ταλέντο στις γλώσσες και τις μιμήσεις, γίνεται στόχος των βρετανικών μυστικών υπηρεσιών. Και από τη στιγμή που θα εισέλθει στον κόσμο των κατασκόπων, θα πάψει να είναι ο Τομ Τζακόμπσον που γνώρισε η Μπέρτα – ή ίσως, θα πάψει να είναι κάποιος που μπορεί να γνωρίσει κανείς καθαρά.

Η Μπέρτα, από την πλευρά της, δεν ακολουθεί τον ήρωα στη δράση· αντιθέτως, μένει πίσω. Όμως η απουσία του Τομ δεν μεταφράζεται σε αδράνεια. Είναι μια σιωπηλή ενεργητικότητα, μια παρατεταμένη εγρήγορση. Η ζωή της Μπέρτα γίνεται μια ζωή αναμονής, σιωπής, και κυρίως, μια ζωή αναγκαστικής πίστης. Πίστης σε κάποιον που δεν επιστρέφει, που δεν εξηγεί, που δεν μπορεί να εξομολογηθεί τίποτα. Κι όμως, είναι πάντα παρών. Όπως λέει και η ίδια σε ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα: «Υπήρξαν στιγμές που ένιωθα πως τον είχα παντρευτεί για να περιμένω την απουσία του. Σαν να μην υπήρξε ποτέ. Κι όμως τον αγαπούσα… ή την ανάμνησή του;»

Ο Μαρίας στήνει το αφήγημά του πάνω σε δύο παράλληλες τροχιές: τη βιωματική και εσωτερική αφήγηση της Μπέρτα σε πρώτο πρόσωπο και μια τριτοπρόσωπη, ψυχρή και συχνά ελλειπτική αναφορά στα πεπραγμένα του Τομ. Η επιλογή αυτή δεν είναι μόνο αφηγηματική· είναι αισθητική και ηθική. Η υποκειμενική, αποσπασματική και στοχαστική ματιά της Μπέρτα έρχεται σε αντιπαράθεση με τον απρόσωπο, σχεδόν διοικητικό λόγο που περιγράφει τη δράση του Τομ. Είναι σαν ο συγγραφέας να μας λέει: αυτό που έχει σημασία δεν είναι το τι συνέβη, αλλά πώς βίωσε το αόρατο εκείνη που έμεινε πίσω.

Το μυθιστόρημα, παρότι διαδραματίζεται εν μέρει σε έναν κόσμο κατασκοπίας, δεν έχει τις κλασικές αρετές του είδους. Δεν υπάρχει δράση με την κινηματογραφική έννοια· υπάρχει η αποδόμηση του μύθου της κατασκοπίας. Ο Τομ δεν είναι ήρωας· είναι πιόνι σε ένα παιχνίδι που δεν ορίζει και που σταδιακά τον απορροφά και τον σβήνει. Χάνει την ταυτότητά του για να γίνει ένα φάντασμα που περιφέρεται ανάμεσα σε ρόλους, ψευδώνυμα και υποχρεώσεις. Η ερώτηση που πλανάται είναι σχεδόν μεταφυσική: μπορεί να υπάρξει άνθρωπος που να ανήκει ταυτόχρονα σε κάποιον άλλο και στο Κράτος;

Η γλώσσα του Μαρίας είναι χαρακτηριστική: μακροπερίοδη, αναστοχαστική, γεμάτη επαναλήψεις που λειτουργούν υπνωτιστικά, σαν τελετουργίες μνήμης. Οι σκέψεις δεν εκρήγνυνται· αναπτύσσονται, στριφογυρίζουν, βαθαίνουν. Οι προτάσεις του απαιτούν προσοχή και ενσυναίσθηση, αλλά ποτέ δεν είναι αδικαιολόγητα περίτεχνες. Ο στόχος του δεν είναι η εντύπωση, αλλά η εμβάθυνση.

Το Μπέρτα Ίσλα είναι ένα σπαρακτικό βιβλίο για τις ζωές που ζούμε μέσα στη σκιά των άλλων, για τις επιλογές που παίρνονται έξω από εμάς και διαμορφώνουν το ποιοι είμαστε· για την υπομονή και την πίστη ως πράξεις σχεδόν ηρωικές. Είναι ένα έργο βαθιά υπαρξιακό, τρυφερό και συνάμα αμείλικτο, όπως ο χρόνος, όπως η απουσία, όπως ο έρωτας που επιμένει όταν όλα γύρω του τον αρνούνται.

Της Αλεξίας Βλάρα