Ελένη Καραμπάτσου: "Η καλλιέργεια αρετών στα παιδιά είναι θεμέλιο για να εξελιχθούν σε ισορροπημένους και υπεύθυνους ανθρώπους".

Η παιδική λογοτεχνία έχει τη δύναμη να ανοίγει δρόμους σε δύσκολες αλλά αναγκαίες συζητήσεις. Με αφορμή το βιβλίο Η δύναμη του σπασμένου φτερού, μιλήσαμε με τη συγγραφέα Ελένη Καραμπάτσου για το πώς ένα παραμύθι μπορεί να αγγίξει ευαίσθητα ζητήματα όπως η απώλεια, ο αποχωρισμός και η εσωτερική δύναμη των παιδιών. Μέσα από συμβολικές εικόνες και τρυφερή αφήγηση, η ιστορία επιχειρεί να δώσει χώρο στη συζήτηση γύρω από συναισθήματα που συχνά μένουν σιωπηλά. Στη συζήτηση που ακολουθεί, η συγγραφέας μιλά για την ανάγκη μιας παιδείας που καλλιεργεί όχι μόνο γνώσεις αλλά και ψυχικές αντοχές.  

Ελένη Καραμπάτσου

Το βιβλίο σας αγγίζει ένα ιδιαίτερα δύσκολο θέμα για τα παιδιά, αυτό της απώλειας και του αποχωρισμού. Τι σας οδήγησε να γράψετε μια ιστορία που προσεγγίζει τόσο ευαίσθητα συναισθήματα;

Πράγματι το θέμα της απώλειας και του αποχωρισμού είναι ένα δύσκολο θέμα για τα παιδιά καθώς προσεγγίζει ευαίσθητα συναισθήματα, όπως είπατε. Αναρωτιέμαι όμως, γιατί αυτό να είναι ένας αποφευκτικός παράγοντας; Τουναντίον! Πιστεύω πως η πολύπλευρη εκπαίδευση, η οποία είναι και το ζητούμενο, επιβάλλεται να μεριμνά για την πλήρη ψυχοσωματική ανάπτυξή των παιδιών. Αυτό συνεπάγεται, πως οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί που αναλαμβάνουν την ανατροφή και τη διαπαιδαγώγηση ενός παιδιού, υποχρεούνται θα έλεγα, να το προετοιμάσουν για κάθε πραγματική συνθήκη που θα κληθεί να αντιμετωπίσει στην παιδική, εφηβική και ενήλικη ζωή του. Διαφωνώ εξαιρετικά με την ωραιοποίηση της ζωής! Θεωρώ πως μια τέτοια προσέγγιση εκπαίδευσης είτε εκ μέρους της οικογένειας είτε εκ μέρους του σχολείου, το μοναδικό πράγμα που θα καταφέρει με τεράστια επιτυχία ωστόσο, είναι η πλήρης ανετοιμότητα του παιδιού και των νέων να αντιμετωπίσουν αναπόφευκτες καταστάσεις, όπως είναι αυτή του αποχωρισμού και της απώλειας. Απώλεια κάθε μορφής. Για παράδειγμα, απώλεια αγαπημένου φίλου/φίλης λόγω μετακόμισης, απώλεια σπιτιού λόγω οικονομικών αδυναμιών, απώλεια κάποιου προσωπικού αντικειμένου συναισθηματικής ή και οικονομικής αξίας και βεβαίως απώλειες που προκύπτουν από θάνατο ή χωρισμό σχέσεων. Δυστυχώς, η εμπειρία που έχω αποκομίσει από το σχολείο ως εκπαιδευτικός με οδήγησε επιτακτικά στην επιλογή συγγραφής του συγκεκριμένου θέματος καθώς διαπίστωσα ένα μονόπλευρο και διαρκές ενδιαφέρον για πολύ συγκεκριμένα ζητήματα, όπως αυτό της διαφορετικότητας. Βεβαίως, και η διαφορετικότητα παρουσιάζει σπουδαίο διδακτικό αντικείμενο αλλά δεν μπορεί να μονοπωλεί στην εκπαιδευτική διαδικασία. Και κάτι τελευταίο… Από τα χέρια μου και τα μάτια μου πέρασαν και περνούν πολλών λογής βιβλία. Ποτέ κανένα δεν με προετοίμασε, δεν με υποψίασε έστω, για το πώς να διαχειριστώ τις απώλειες της ζωής μου που συχνά ήταν και αμετάκλητες! Ελπίζω λοιπόν, «Η δύναμη του σπασμένου φτερού» να είναι το βιβλίο που θα το καταφέρει για τις επόμενες γενιές.

Μέσα από τους κύκνους και τους χαρακτήρες της Έλλης και του Διονύσου επιλέγετε έναν συμβολικό τρόπο αφήγησης. Γιατί θεωρείτε ότι τα σύμβολα και οι ιστορίες ζώων βοηθούν τα παιδιά να κατανοήσουν βαθύτερα ζητήματα;

Διότι όταν οι αφηρημένες έννοιες όπως η δικαιοσύνη, ο φόβος, η απώλεια παρουσιάζονται μέσα από σύμβολα και ζώα γίνονται πιο απλές και κατανοητές. Επιπλέον, οι ιστορίες των ζώων δημιουργούν μια ασφαλή  συναισθηματική απόσταση. Δηλαδή, ένα παιδί μπορεί να επεξεργαστεί δύσκολα συναισθήματα, όπως το συναίσθημα του αποχωρισμού χωρίς να αισθάνεται απειλή. Παράλληλα, οι συμβολικές ιστορίες ενεργοποιούν  τη φαντασία, η οποία είναι ο βασικός τρόπος μάθησης στην παιδική ηλικία. Επί προσθέτως, σύμφωνα με τα πολιτισμικά μοτίβα τα ζώα λειτουργούν ως αρχέτυπα. Για παράδειγμα, η αλεπού ως πονηριά, το λιοντάρι ως δύναμη. Με αυτόν τον τρόπο διδάσκουμε στα παιδιά μηνύματα και ηθική χωρίς να αισθάνονται ότι τους γίνεται άμεσο «κήρυγμα» Έτσι, επέλεξα την πρωταγωνίστριά μου, την Έλλη, να την ενσαρκώσω μέσα από τον κύκνο καθώς είναι ένα πτηνό γνωστό για την αφοσίωση και την πίστη του. Επομένως, αποκτά έμφαση ο πόνος της απώλειας και κατ’ επέκταση η διαχείρισή του που είναι και το διδακτικό αντικείμενο στο εν λόγω παραμύθι.

Στο βιβλίο αναδεικνύεται η ανάγκη να καλλιεργούμε όχι μόνο γνώσεις αλλά και αρετές στα παιδιά. Ποιες είναι, κατά τη γνώμη σας, οι σημαντικότερες «δυνάμεις της ψυχής» που πρέπει να ενισχύουμε;

Η καλλιέργεια αρετών στα παιδιά είναι θεμέλιο για να εξελιχθούν σε ισορροπημένους και υπεύθυνους ανθρώπους. Από την εποχή του Αριστοτέλη μέχρι σήμερα, οι αρετές θεωρούνται δεξιότητες που μαθαίνονται μέσα από την πράξη και το παράδειγμα. Οι σημαντικότερες «δυνάμεις της ψυχής» που χρειάζεται να διδάσκονται είναι πρωτ’ απ΄όλα η ίδια η δύναμη. Οι προκλήσεις και οι δοκιμασίες της ζωής είναι αμείλικτες και η άντληση δύναμης είναι συχνά μονόδρομος. Παράλληλα, η ειλικρίνεια, ο σεβασμός, η ενσυναίσθηση, η δικαιοσύνη, η αυτοπειθαρχία, η καλοσύνη, η επιμονή και το θάρρος θα έπρεπε να ενταχθούν μέσα από καλά οργανωμένες ασκήσεις στο εβδομαδιαίο πρόγραμμα σπουδών. Δυστυχώς, οι γονείς καμαρώνουν όταν τα παιδιά τους αποκτούν πτυχίο από ακαδημαϊκές σπουδές, ξένες γλώσσες και υπολογιστές αδιαφορώντας για τους ανθρώπους που κατ’ ουσίαν πλάθουν. Ανθρώπους με πτυχία δίχως ικανότητα ανάληψης ευθυνών, δίχως ειλικρίνεια, δίχως θάρρος!

Πώς μπορεί ένας γονέας ή ένας εκπαιδευτικός να χρησιμοποιήσει την ιστορία σας ως αφορμή για ουσιαστική συζήτηση με τα παιδιά γύρω από δύσκολα συναισθήματα;

Η αξιοποίηση ενός παραμυθιού ως αφορμή για ουσιαστική συζήτηση γύρω από δύσκολα συναισθήματα είναι πολύ αποτελεσματική γιατι τα παιδιά ταυτίζονται με τους ήρωες και μιλούν πιο εύκολα αναφερόμενα στην ιστορία παρά άμεσα για τον εαυτό τους. «Η δύναμη του σπασμένου φτερού» είναι ένα κατάλληλο παραμύθι για τέτοιες συζητήσεις καθώς μπορεί να αξιοποιηθεί το συναισθηματικό βάθος που διαθέτει. Οι στοχευμένες ερωτήσεις εκ μέρους του γονέα ή του εκπαιδευτικού προς το παιδί δίνουν τη δυνατότητα ονομασίας των σκληρών συναισθημάτων (μοναξιά, φόβος, απογοήτευση, ματαίωση, απώλεια κ.α) και βίωσής αυτών διατηρώντας την ασφαλή απόσταση που χρειάζεται κάθε παιδί. Αξιοσημείωτο είναι, ότι το εν λόγω παραμύθι, κατά τη γνώμη μου, προσφέρεται για περισσότερες από μια αφηγήσεις. Και αυτό είναι πλεονέκτημα αφού η διαδικασία της επανάληψης τους δίνει τη δυνατότητα να επεξεργάζονται τις εμπειρίες της Έλλης και τους Διόνυσου με τον ρυθμό που εκείνα αντέχουν. 

Πόσο σημαντική είναι η λογοτεχνία για παιδιά όταν καλείται να λειτουργήσει όχι μόνο ψυχαγωγικά αλλά και παιδαγωγικά;

Θεωρώ πως αυτός είναι ο ρόλος της  λογοτεχνίας για παιδιά και βεβαίως είναι εξαιρετικά σημαντικός. Η μεγαλύτερη δύναμή της βρίσκεται ακριβώς σε αυτόν τον συνδυασμό. Να λειτουργεί ψυχαγωγικά και συνάμα παιδαγωγικά. Άλλωστε αυτές είναι οι βασικές πνευματικές ανάγκες για κάθε παιδί στοχεύοντας πάντα στην υγιή ανάπτυξή του. Η λογοτεχνία έχει τη δυναμική να είναι παράλληλα ένα πολύτιμο «εργαλείο» μάθησης αλλά και μέσο διαμόρφωσης του εσωτερικού κόσμου των παιδιών. Ο διττός αυτός ρόλος της παιδικής λογοτεχνίας ψυχαγωγεί τα παιδιά καλλιεργώντας τη συναισθηματική νοημοσύνη και ενσυναίσθηση, αναπτύσσοντας τη σκέψη και την κρίση τους και συμμετέχοντας στην κοινωνική εξέλιξη του παιδιού. Η ευχή μου είναι «Η δύναμη του σπασμένου φτερού» να ενταχθεί στην παιδική λογοτεχνία επάξια. Και επάξια θα είναι μόνο εάν καταφέρει να συμβάλει κατ΄ουσίαν στην ψυχοπαιδαγωγική ολοκλήρωση των παιδιών!

Στην ιστορία σας το «σπασμένο φτερό» λειτουργεί και ως μεταφορά. Τι συμβολίζει για εσάς αυτό το στοιχείο;

Το «σπασμένο φτερό» είναι το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο του παραμυθιού μου, όπως άλλωστε μαρτυρά και ο τίτλος. Λειτούργησε ως λογοτεχνικό θεμέλιο, πάνω στο οποίο «έχτισα» αυτήν την ιστορία. Για μένα συμβολίζει την απώλεια εσωτερικής δύναμης και συναισθηματικής ελευθερίας. Αυτό που επιδιώκω να διδαχθούν οι μικροί μου αναγνώστες μέσα από αυτή τη μεταφορά, είναι πως  ακόμη και το πιο σπασμένο φτερό μπορεί να ξαναβρεί τον άνεμο, μπορεί να ξαναβρεί τη δύναμη. Τη δύναμη του σπασμένου φτερού! Ολοκληρώνοντας στο σημείο αυτό, θα ήθελα να τονίσω τιμητικά, πως η δύναμη του δικού μου σπασμένου φτερού υπήρξε η μητέρα μου, στην οποία και έχω αφιερώσει το πρώτο μου αυτό έργο παιδικής λογοτεχνίας. 

Πιστεύετε ότι τα παιδιά έχουν την εσωτερική δύναμη να διαχειριστούν δύσκολες έννοιες όπως η απώλεια, όταν αυτές παρουσιαστούν με τον σωστό τρόπο;

Πιστεύω ότι τα παιδιά δεν έχουν τίποτα. Τα παιδια ειναι Tabula Rasa. Το κάθε παιδί είναι ένα «άγραφο χαρτί»  και το «μολύβι» που «γράφει» πάνω τους είναι πρωτίστως οι γονείς και δευτερευόντως οι εκπαιδευτικοί τις περισσότερες φορές. Εάν λοιπόν, εκείνοι επιλέξουν να «προστατεύσουν» τα παιδιά από δύσκολα συναισθήματα, προφανώς και εκείνα δεν θα αποκτήσουν ποτέ την εσωτερική δύναμη να διαχειριστούν ούτε την απώλεια ούτε τον φόβο ούτε τίποτα το δύσκολο. Και ακριβώς αυτός είναι ο στόχος του παραμυθιού μου, όπως αναφέρεται άλλωστε και στο οπισθόφυλλο. Η καλλιέργεια αρετών. Μια εξ αυτών είναι η εσωτερική δύναμη.  Αυτό δεν συνεπάγεται ή δε θα πρέπει να συνεπάγεται βεβαίως τον τραυματισμό της παιδικής και αθώας ψυχής τους. Σίγουρα ο σωστός τρόπος προσέγγισης, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για βαθύτερη και ευαίσθητη θεματολογία, είναι σαφώς η  σημαντικότερη προϋπόθεση για την ομαλή άσκηση των παιδιών στις νέες ψυχικές αρετές και γνωσεις. 

Αν ένα παιδί κλείσει το βιβλίο σας κρατώντας μια σκέψη ή ένα συναίσθημα, ποιο θα θέλατε να είναι αυτό;

Αυτή είναι μια εξαιρετικά εύστοχη και όμορφη ερώτηση και σας ευχαριστώ που μου την απευθύνετε. Θα ήθελα λοιπόν, κάθε μικρός μου αναγνώστης και μικρή μου αναγνώστρια, να κρατήσει στο μυαλό και στην ψυχή του τα λόγια από το γράμμα που έστειλε ο Άγιος Βασίλης στην Έλλη, την πληγωμένη μου πρωταγωνίστρια: «Αγαπημένη μου Έλλη,

Να είσαι έτοιμη από εδώ και πέρα να αποχωρίζεσαι ακόμη κι εκείνους που αγαπάς. Μπορεί να συμβεί! Εσύ να παραμένεις δυνατή και να προστατεύεις τα φτερά σου. Σε αυτά να στηρίζεσαι πάντα. Μόνο σε αυτά!».

Βλάρα Αλεξία