Διαβάσαμε και προτείνουμε: «Μουσικοθεατρικός Διάλογος: Από το Αρχαίο Δράμα στη Σύγχρονη Όπερα» του Γιώργου Σκαρβελάκη

 

Το πόνημα του Γιώργου Σκαρβελάκη, με τίτλο «Μουσικοθεατρικός Διάλογος: Από το Αρχαίο Δράμα στη Σύγχρονη Όπερα», αποτελεί μια μεγαλόπνοη και πνευματικά γενναία προσπάθεια να χαρτογραφηθεί η αδιάλειπτη συνέχεια του ελληνικού πνεύματος μέσα στους αιώνες. Δεν πρόκειται απλώς για μια ιστορική αναδρομή, αλλά για μια ζωντανή, παλλόμενη απόδειξη ότι η αρχαία ελληνική τραγωδία δεν υπήρξε ποτέ ένα στατικό μουσειακό είδος, αλλά ένας διαρκώς μεταμορφούμενος οργανισμός που βρήκε τη φυσική του συνέχεια στις μεγαλειώδεις σκηνές της παγκόσμιας όπερας.

Η αφήγηση του συγγραφέα ξεκινά με μια βαθιά κατάφαση στη δύναμη της μνήμης. Κατορθώνει να αναδείξει πώς η «Απολλώνια» διαύγεια και η «Διονυσιακή» μέθη, οι δύο αυτοί πυλώνες της νιτσεϊκής σκέψης, λειτούργησαν ως το DNA πάνω στο οποίο οικοδομήθηκε το οικοδόμημα της λυρικής τέχνης. Από την Αναγέννηση και τις πρώτες απόπειρες της Φλωρεντινής Καμεράτας να αναστήσει το αρχαίο μέλος, ο Σκαρβελάκης παρακολουθεί με οξυδέρκεια τη ροή του χρόνου. Μας οδηγεί από το Μπαρόκ και τον Monteverdi, στη στιλπνότητα του Gluck και την ευφυΐα του Mozart, αποδεικνύοντας ότι κάθε σπουδαία όπερα φέρει μέσα της το αρχέτυπο ενός αρχαίου μύθου.

Το βιβλίο διακρίνεται για τη σπάνια ικανότητά του να συνθέτει την ιστορία της μουσικής με την ιστορία του πνεύματος. Καθώς ο χρόνος κυλά, ο συγγραφέας μας μεταφέρει στο επίκεντρο του Ρομαντισμού, εκεί όπου το πάθος του Verdi και ο μυστικισμός του Wagner συναντούν την υπαρξιακή αγωνία των αρχαίων ηρώων. Η αναφορά σε έργα-σταθμούς, όπως ο «Ναμπούκο», ο «Μάκμπεθ», ο «Ριγκολέτο» και η «Τραβιάτα», δεν γίνεται με όρους στεγνής παράθεσης, αλλά ως μια ανάλυση της ψυχολογικής εμβάθυνσης που προσέφερε η όπερα στον ανθρώπινο πόνο, ακολουθώντας τα χνάρια του Ευριπίδη και του Σοφοκλή. Η «Νόρμα» του Bellini, ο «Φάουστ» του Gounod, η «Κάρμεν» του Bizet και η «Τόσκα» του Puccini αναδεικνύονται ως κρίκοι μιας αλυσίδας που συνδέει την αρχαία αγορά με τα σύγχρονα λυρικά θέατρα.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η οπτική του συγγραφέα για τη διαδρομή του δράματος κατά τους «σκοτεινούς χρόνους». Με μια γραφή που ρέει αβίαστα, ο Σκαρβελάκης φωτίζει τον ρόλο των Αλεξανδρινών γραμματικών και την πνευματική αντίσταση της Αναγέννησης απέναντι στη λήθη. Το κείμενο αποκτά μια συγκλονιστική δυναμική καθώς φτάνει στον 20ό αιώνα, όπου η ψυχανάλυση και οι νέες μορφές τέχνης δίνουν νέα πνοή στο αρχαίο υλικό.

Ο επίλογος του έργου λειτουργεί ως μια ισχυρή κατακλείδα και μια υπόσχεση για το μέλλον. Ο Σκαρβελάκης καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ο «Μίτος της Μνήμης» παραμένει άκοπος. Η όπερα δεν είναι μια ξένη τέχνη, αλλά η «μελοδραματική» εκδοχή της τραγωδίας, ένας χώρος όπου ο λόγος, η μουσική και η σκηνική δράση ενώνονται σε μια καθολική εμπειρία. Η κριτική ματιά του συγγραφέα είναι γεμάτη αισιοδοξία: η αρχαία τραγωδία ζει μέσα από τις άριες, τα ρετσιτατίβα και τις μεγαλειώδεις ενορχηστρώσεις, υπενθυμίζοντάς μας ότι οι ανθρώπινες αξίες και τα πάθη είναι διαχρονικά.

Η εμβληματική τετραλογία «Μίτος της Μνήμης» ολοκληρώνεται ιδανικά με αυτό το βιβλίο, το οποίο λειτουργεί ως ένα πολύτιμο συμπλήρωμα στον τέταρτο τόμο, σφραγίζοντας μια συνολικά προσεγμένη δουλειά. Με πλούτο ουσιαστικών πληροφοριών και βαθιά γνώση του αντικειμένου, το έργο αυτό δεν αποτελεί απλώς έναν ιστορικό οδηγό, αλλά την ίδια την ουσία της μουσικοθεατρικής μας κληρονομιάς, καθιστώντας την ανάγνωσή του μια επιβεβλημένη εμπειρία για κάθε σκεπτόμενο αναγνώστη που επιθυμεί να κατανοήσει το παρελθόν ως ζωντανό παρόν.