Όλγα Ποζέλη: "Το αστείο είναι ο πιο σύντομος δρόμος για να παρακάμψεις τη λογική άμυνα του θεατή".

Με αφορμή το «Κομπλεξικό» του Αχιλλέα ΙΙΙ, η Όλγα Ποζέλη μιλά για τη μεταφορά του γλωσσικού παιχνιδιού στη σκηνή, τη συνάντηση του χιούμορ με το σωματικό θέατρο και τη δύναμη των λέξεων να αποκαλύπτουν τις αντιφάσεις μας. Εξηγεί πώς η μουσική, η κίνηση και οι παράδοξοι ορισμοί μετατρέπουν την καθημερινή γλώσσα σε αφορμή για αυτοκριτική, αμφισβήτηση των στερεοτύπων και ένα συλλογικό ξεβόλεμα χωρίς διδακτισμό. 

1. Τι σας κέντρισε περισσότερο στο «Κομπλεξικό» του Αχιλλέα ΙΙΙ και αποφασίσατε να το μεταφέρετε στη σκηνή;

Η αφοπλιστική του ειλικρίνεια και ο τρόπος με τον οποίο μετατρέπει το παράλογο της καθημερινότητάς μας σε γλωσσικό παιχνίδι. Ο Αχιλλέας ΙΙΙ δεν έγραψε ένα θεατρικό έργο με πλοκή και χαρακτήρες· έφτιαξε ένα λεξικό,  μια «πρώτη ύλη» γεμάτη χιούμορ, οξύτητα και κοινωνικό σχόλιο.

Για μένα αυτό ήταν μια ανοιχτή πρόσκληση. Μου έδωσε την ευκαιρία να στήσω μια performance, όπου οι λέξεις γίνονται αφορμή για κίνηση, μουσική και ζωντανή αλληλεπίδραση. Αυτό άλλωστε είναι το είδος που υπηρετώ χρόνια τώρα – το devised theatre και η διαδραστική performance.

2. Στην παράσταση οι λέξεις αλλάζουν σημασία και δημιουργούν έναν διαφορετικό κόσμο. Τι θέλετε να σκεφτεί ο θεατής για τη γλώσσα που χρησιμοποιεί καθημερινά;

Ότι η γλώσσα δεν είναι κάτι ουδέτερο. Είναι το καλούπι μέσα στο οποίο στριμώχνουμε τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις σχέσεις μας. Πολλές φορές πιάνουμε τους εαυτούς μας να μιλάνε με «δανεικές» εκφράσεις, με στερεότυπα που επαναλαμβάνουμε από συνήθεια ή από φόβο.

Θα ήθελα ο θεατής, φεύγοντας, να κοιτάξει τις λέξεις που χρησιμοποιεί καθημερινά, με καχυποψία. Να αναρωτηθεί: «Αυτή η λέξη εκφράζει εμένα ή απλώς τη δανείστηκα για να νιώσω ασφαλής;». Όταν αποδομείς το νόημα στη σκηνή, θυμίζεις στο κοινό ότι έχουμε το δικαίωμα —και την ευθύνη— να επανεφεύρουμε τον τρόπο που επικοινωνούμε.

3. Το παράλογο και το χιούμορ έχουν πρωταγωνιστικό ρόλο. Πώς μπορεί ένα αστείο να οδηγήσει τον θεατή σε μια πιο σοβαρή σκέψη;

Το αστείο είναι ο πιο σύντομος δρόμος για να παρακάμψεις τη λογική άμυνα του θεατή. Όταν κάποιος γελάει, η καρδιά και το μυαλό του ανοίγουν αυθόρμητα. Δεν προλαβαίνει να φιλτράρει το μήνυμα με τη συνηθισμένη του αυστηρότητα.

Το χιούμορ στην παράστασή μας δεν λειτουργεί ως ανώδυνο πυροτέχνημα, αλλά ως δούρειος ίππος. Σε κάνει να γελάσεις με μια παράδοξη εικόνα ή έναν αλλόκοτο ορισμό, κι αμέσως μετά, μέσα στην παύση που ακολουθεί, να συνειδητοποιήσεις ότι το θέμα του αστείου είναι μια δική σου κρυφή αμηχανία, ένας κοινωνικός καταναγκασμός ή μια προσωπική ματαιότητα.

4. Οι νέες λέξεις, όπως η «ευδαιμοναξιά» και ο «αραχτιβισμός», μοιάζουν αστείες αλλά κρύβουν καθημερινές ανθρώπινες καταστάσεις. Πώς δουλέψατε αυτές τις λέξεις πάνω στη σκηνή;

Τις μετατρέψαμε σε σωματικό θέατρο. Δεν θέλαμε οι ηθοποιοί απλώς να απαγγέλλουν ορισμούς από ένα αναλόγιο. Ψάξαμε να βρούμε ποιος είναι ο βηματισμός, ο ρυθμός, η ανάσα και η στάση του σώματος πίσω από κάθε έννοια.

Πώς στέκεται ένας άνθρωπος που βιώνει την «ευδαιμοναξιά»; Ποιες κινήσεις κάνει ένας «απραγωνιστής» του καναπέ όταν ασκεί «αραχτιβισμό»; Η δουλειά μας στις πρόβες ήταν να δώσουμε σάρκα, οστά, νεύρο και κίνηση στις λέξεις, μετατρέποντάς τες σε αυτόνομες σκηνικές καταστάσεις.

5. Η μουσική, τα τραγούδια και η κίνηση αποτελούν βασικό μέρος της παράστασης. Τι προσθέτουν στην ιστορία που δεν μπορεί να δώσει μόνο ο λόγος;

Ο λόγος απευθύνεται στη λογική, ενώ η μουσική και η κίνηση χτυπούν κατευθείαν στο «στομάχι» - στο ένστικτο και στο συναίσθημα. Υπάρχουν στιγμές που οι λέξεις κουράζουν, στομώνουν ή δεν επαρκούν για να περιγράψουν αυτό που νιώθουμε.

Η σωματική δυναμική της χορογραφίας του Αλέξανδρου Σταυρόπουλου και τα τραγούδια του Σπύρου Γραμμένου, προσφέρουν μια δεύτερη, παράλληλη δραματουργία. Δίνουν στην παράσταση τον παλμό ενός ζωντανού καμπαρέ, αποφορτίζουν την ατμόσφαιρα και, την επόμενη στιγμή, συμπυκνώνουν τη συγκίνηση εκεί που ο προφορικός λόγος σταματά.

6. Η παράσταση αγγίζει την πολιτική ορθότητα, τις κοινωνικές συνήθειες και τον τρόπο με τον οποίο έχουμε μάθει να σκεφτόμαστε. Ποια από αυτές τις πλευρές σας ενδιαφέρει περισσότερο να ταρακουνήσετε;

Με ενδιαφέρει κυρίως η σοβαροφάνεια και η ευκολία της κριτικής. Έχουμε εκπαιδευτεί να γινόμαστε πολύ γρήγορα αυστηροί κριτές των πάντων, ενώ οι ίδιοι παραμένουμε εγκλωβισμένοι στις δικές μας αντιφάσεις.

Θέλω η παράσταση να λειτουργήσει σαν ένα συλλογικό ξεβόλεμα. Να αμφισβητήσουμε τους εαυτούς μας, τις βεβαιότητές μας, ακόμα και τις πολιτικές ή αισθητικές μας προτιμήσεις, αλλά να το κάνουμε με γενναιοδωρία και γέλιο, χωρίς διδακτισμό.

7. Το «Κομπλεξικό» χρησιμοποιεί το γέλιο για να μας φέρει απέναντι στον ίδιο μας τον εαυτό. Ποια είναι η στιγμή που ένας θεατής περνά από το γέλιο στη σκέψη;

Είναι η στιγμή της αυτο-αποκάλυψης. Εκεί που γελάς δυνατά με μια ατάκα ή μια κωμική κίνηση στη σκηνή, ξαφνικά νιώθεις ένα τσίμπημα στην καρδιά: «Μα αυτό ακριβώς κάνω κι εγώ στη ζωή μου».

Αυτή η στιγμιαία παύση, όπου το χαμόγελο παγώνει για ένα δευτερόλεπτο και μετατρέπεται σε συνειδητοποίηση, είναι το πιο όμορφο σημείο της παράστασης. Εκεί το θέατρο παύει να είναι θέαμα και γίνεται βίωμα.

8. Τι θα θέλατε να πάρει μαζί του ο θεατής φεύγοντας από το θέατρο; Μια λέξη, μια εικόνα, ένα τραγούδι ή μια σκέψη;

Θα ήθελα να φύγει νιώθοντας πιο ελαφρύς και πιο ανυπότακτος.

Αν πάρει μαζί του στον δρόμο της επιστροφής μια μελωδία του Γραμμένου, μια έντονη εικόνα από τη σκηνή ή μια νέα παράξενη λέξη του Αχιλλέα ΙΙΙ, θα είναι υπέροχο. Αλλά πάνω απ' όλα, θα ήθελα να κρατήσει την ιδέα ότι δεν χρειάζεται να χωράμε σε έτοιμα καλούπια — κι ότι όσες φορές κι αν μας στενέψουν οι λέξεις ή οι καταστάσεις, έχουμε πάντα τη δύναμη να τις γκρεμίζουμε και να ξεκινάμε από την αρχή.

 Βλάρα Αλεξία