Aναστασία Μ.Ε. Τσώνη: "Η Ιστορία καταγράφει τις μάχες και τις νίκες, αλλά το ημερολόγιο καταγράφει και το τίμημά τους".

Στο «Μαρτυρίες από το μέτωπο της Μακεδονίας – Σιωπηλές καταγραφές ενός αγώνα», η Αναστασία Μ.Ε. Τσώνη αναζητά την ανθρώπινη πλευρά του Μακεδονικού Αγώνα και των Βαλκανικών Πολέμων μέσα από προσωπικές μαρτυρίες και ημερολόγια. Για τους ανθρώπους πίσω από τα ιστορικά γεγονότα, τη μνήμη και την ανάγκη να παραμένουν ζωντανές οι φωνές τους, μιλά στη συνέντευξή μας.

Τι σας οδήγησε να ασχοληθείτε με τις μαρτυρίες και τα ημερολόγια ανθρώπων που έζησαν τον Μακεδονικό Αγώνα και τους Βαλκανικούς Πολέμους;

Η ενασχόλησή μου ξεκίνησε από μια βαθιά προσωπική ανάγκη. Μεγάλωσα με τις αφηγήσεις των γονιών μου για τη Μακεδονία και ιδιαίτερα για τη Φλώρινα, τον τόπο των καταβολών μου. Αυτές οι μνήμες με ώθησαν να αναζητήσω τις μαρτυρίες των ανθρώπων που έζησαν εκείνα τα δύσκολα χρόνια.

Αυτό που με συγκίνησε περισσότερο ήταν η ανθρώπινη πλευρά της Ιστορίας. Πίσω από τις μάχες και τα μεγάλα γεγονότα υπήρχαν απλοί άνθρωποι, με φόβους, αγωνίες, όνειρα και ελπίδες, που βρήκαν τη δύναμη να αγωνιστούν για όσα πίστευαν.

Μέσα από το βιβλίο μου θέλησα να δώσω φωνή σε αυτούς τους ανθρώπους και να κρατήσω ζωντανή τη μνήμη τους. Γιατί η Ιστορία δεν είναι μόνο ημερομηνίες και γεγονότα· είναι πάνω απ' όλα οι άνθρωποι που τη βίωσαν.

Τι διαφορετικό μπορεί να μας αποκαλύψει ένα προσωπικό ημερολόγιο σε σχέση με μια ιστορική καταγραφή;

Θα έλεγα πως η ιστορική καταγραφή μάς δείχνει τη μεγάλη εικόνα, ενώ το προσωπικό ημερολόγιο μας αποκαλύπτει όσα κρύβονται πίσω από αυτήν.

Η Ιστορία καταγράφει τις μάχες και τις νίκες, αλλά το ημερολόγιο καταγράφει και το τίμημά τους. Τον φόβο πριν από τη μάχη, την αγωνία για τους αγαπημένους, τη μοναξιά, τις αμφιβολίες, αλλά και το θάρρος της επόμενης ημέρας.

Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη αξία του: η Ιστορία μάς λέει τι έκαναν οι άνθρωποι, ενώ το ημερολόγιο μας βοηθά να καταλάβουμε τι χρειάστηκε να ξεπεράσουν για να το κάνουν.

Τι σας συγκίνησε περισσότερο μέσα από τις προσωπικές αυτές καταγραφές;

Αυτό που με συγκίνησε περισσότερο ήταν ότι πίσω από κάθε αγωνιστή ανακάλυπτα έναν άνθρωπο με τις ίδιες αγωνίες, τις ίδιες αδυναμίες και τις ίδιες ανάγκες που έχουμε κι εμείς σήμερα.

Με άγγιξε η νοσταλγία για την οικογένεια, η αγωνία μιας μάνας που περίμενε το παιδί της, η συντροφικότητα ανάμεσα στους αγωνιστές, αλλά και η αξιοπρέπεια με την οποία αντιμετώπιζαν τις κακουχίες και τις απώλειες.

Ιδιαίτερα με συγκίνησε η προσφορά των αφανών ανθρώπων: των γυναικών, των δασκάλων, των ιερέων και των απλών χωρικών, που χωρίς να κρατούν απαραίτητα όπλα, στήριζαν καθημερινά τον Αγώνα, συχνά διακινδυνεύοντας τα πάντα.

Και κάτι ακόμη: μέσα σε τόσο σκληρές συνθήκες, αυτοί οι άνθρωποι δεν έπαυαν να ελπίζουν, να ονειρεύονται και να νοιάζονται ο ένας για τον άλλον.

Αυτό που τελικά με συγκλόνισε δεν ήταν μόνο το πώς αντιμετώπιζαν τον θάνατο, αλλά κυρίως το πόσο βαθιά αγαπούσαν τη ζωή και πόσα ήταν διατεθειμένοι να θυσιάσουν για όσα πίστευαν.

Πίσω από τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα υπάρχουν άνθρωποι που παλεύουν καθημερινά να επιβιώσουν. Πόσο σημαντικό είναι να γνωρίζουμε αυτή την «ανθρώπινη» πλευρά της Ιστορίας;

Πιστεύω πως είναι εξαιρετικά σημαντικό, γιατί χωρίς την ανθρώπινη διάστασή της, η Ιστορία κινδυνεύει να γίνει μια απλή παράθεση γεγονότων και ημερομηνιών.

Πίσω από κάθε μάχη υπήρχαν οικογένειες που αγωνιούσαν, μητέρες που περίμεναν, παιδιά που μεγάλωναν μέσα στην ανασφάλεια και άνθρωποι που προσπαθούσαν να διατηρήσουν την καθημερινότητα και την αξιοπρέπειά τους.

Μέσα από αυτές τις προσωπικές ιστορίες κατανοούμε ότι οι μεγάλες ιστορικές αλλαγές δεν συντελούνται μόνο στα πεδία των μαχών, αλλά και στα σπίτια, στα σχολεία, στις εκκλησίες και στις μικρές κοινωνίες.

Αυτό θέλησα να αναδείξω και στο βιβλίο μου. Γιατί η Ιστορία αποκτά πραγματικό βάθος όταν δεν περιοριζόμαστε στο ποιος νίκησε και ποιος ηττήθηκε, αλλά αναρωτιόμαστε και τι κόστισε στους ανθρώπους να φτάσουν ως εκεί.

Και τελικά, γνωρίζοντας την ανθρώπινη πλευρά της Ιστορίας, δεν μαθαίνουμε μόνο περισσότερα για το παρελθόν· μαθαίνουμε να κατανοούμε βαθύτερα και τον άνθρωπο του σήμερα.

Οι δύο πρωταγωνιστές έχουν διαφορετικές φωνές και εμπειρίες. Τι σας έδειξε η συνύπαρξη αυτών των δύο μαρτυριών για τον τρόπο με τον οποίο βιώνεται ο πόλεμος από τον απλό άνθρωπο;

Η συνύπαρξη των δύο αφηγήσεων μου έδειξε ότι ο πόλεμος, ακόμη κι όταν είναι ο ίδιος, δεν βιώνεται ποτέ με τον ίδιο τρόπο από όλους.

Ο καθένας κουβαλά τις δικές του αγωνίες, τις δικές του απώλειες, τις δικές του ελπίδες. Εκεί που ο ένας μπορεί να βλέπει το χρέος και την ανάγκη της προσφοράς, ο άλλος μπορεί να αισθάνεται εντονότερα τον φόβο, τη μοναξιά ή την αγωνία της επιβίωσης.

Αυτό που με εντυπωσίασε ήταν πως, παρά τις διαφορετικές εμπειρίες τους, και οι δύο αναδεικνύουν την ίδια βαθιά ανθρώπινη ανάγκη: να διατηρήσουν την αξιοπρέπεια, την πίστη και την ελπίδα τους μέσα στην αβεβαιότητα.

Τελικά, οι δύο αυτές φωνές δεν ανταγωνίζονται μεταξύ τους· συμπληρώνουν η μία την άλλη. Και μας θυμίζουν ότι ο πόλεμος μπορεί να γράφεται ως μία Ιστορία, αλλά βιώνεται ως χιλιάδες διαφορετικές ανθρώπινες ιστορίες.

Όταν διαβάζουμε σήμερα για έναν πόλεμο, συχνά τον αντιμετωπίζουμε ως μια σειρά από ημερομηνίες και γεγονότα. Τι πιστεύετε ότι χάνουμε όταν ξεχνάμε τους ανθρώπους που τα έζησαν;

Πιστεύω πως όταν ξεχνάμε τους ανθρώπους, χάνουμε την ίδια την ουσία της Ιστορίας. Γιατί πίσω από κάθε ιστορικό γεγονός υπάρχουν ανθρώπινες ζωές, όνειρα που διακόπηκαν, οικογένειες που χωρίστηκαν και άνθρωποι που κλήθηκαν να ξεπεράσουν τα όριά τους.

Χάνουμε όμως και κάτι ακόμη: την ευκαιρία να κατανοήσουμε τι σημαίνουν πραγματικά η ελευθερία, η θυσία, η αξιοπρέπεια και η ειρήνη. Αξίες που σήμερα συχνά θεωρούμε αυτονόητες, αλλά για εκείνους τους ανθρώπους είχαν τεράστιο προσωπικό κόστος.

Αυτό προσπάθησα να αναδείξω μέσα από το βιβλίο μου. Γιατί οι ημερομηνίες μάς βοηθούν να θυμόμαστε πότε γράφτηκε η Ιστορία, αλλά οι ανθρώπινες μαρτυρίες μάς θυμίζουν γιατί δεν πρέπει να την ξεχνάμε.

Η διατήρηση της μνήμης είναι ένας από τους βασικούς λόγους για τους οποίους αξίζει να διασώζονται τέτοιες μαρτυρίες. Τι ευθύνη έχουμε απέναντι στις επόμενες γενιές να κρατήσουμε ζωντανές αυτές τις ιστορίες;

Πιστεύω πως έχουμε μια βαθιά ηθική ευθύνη απέναντι στις επόμενες γενιές. Όχι απλώς να διαφυλάξουμε τα γεγονότα, αλλά να μεταφέρουμε τις εμπειρίες, τις αξίες και τα διδάγματα των ανθρώπων που τα έζησαν.

Η ιστορική μνήμη δεν πρέπει να περιορίζεται σε επετείους και μνημεία. Πρέπει να παραμένει ζωντανή μέσα από τις προσωπικές αφηγήσεις, γιατί αυτές βοηθούν τους νεότερους να κατανοήσουν πως όσα σήμερα θεωρούμε αυτονόητα, όπως η ελευθερία, η ειρήνη και η αξιοπρέπεια, κατακτήθηκαν μέσα από δύσκολες δοκιμασίες και θυσίες.

Θεωρώ, επίσης, πως οφείλουμε να παραδίδουμε την Ιστορία στις επόμενες γενιές με σεβασμό, αλήθεια και κριτική σκέψη, ώστε να μη γνωρίζουν μόνο το παρελθόν, αλλά να μπορούν και να διδαχθούν από αυτό.

Γιατί η μεγαλύτερη ευθύνη μας δεν είναι απλώς να θυμόμαστε εμείς, αλλά να φροντίσουμε ώστε οι επόμενες γενιές να γνωρίζουν, να κατανοούν και να μη χρειαστεί να επαναλάβουν τα λάθη του παρελθόντος.

Αν έπρεπε να περιγράψετε με μία φράση το σημαντικότερο μήνυμα που αφήνει στον σημερινό αναγνώστη το «Μαρτυρίες από το μέτωπο της Μακεδονίας», ποιο θα ήταν;

Προσωπικά θα ήθελα να ακουστεί και ο υπότιτλος του βιβλίου, που είναι «Σιωπηλές καταγραφές ενός αγώνα» Και αυτός ακριβώς υποδηλώνει πως η Ιστορία δεν γράφεται μόνο από τις μεγάλες νίκες και τους σπουδαίους πρωταγωνιστές, αλλά και από τους απλούς ανθρώπους που, παρά τον φόβο και τις αντιξοότητες, βρήκαν τη δύναμη να υπερασπιστούν όσα πίστευαν. Και το μεγαλύτερο χρέος μας είναι να μη χαθούν οι φωνές τους μέσα στη σιωπή του χρόνου.

 Βλάρα Αλεξία