Παλαπάνη Δήμητρα: "Η γλώσσα είναι ο σύνδεσμος του ανθρώπου με τον κόσμο που τον περιβάλλει και οι λέξεις η δύναμή της".

Στην ποιητική της συλλογή Φωνήεν σε μπλάβο σύννεφο, η Δήμητρα Παπαλάνη εξερευνά τη δύναμη της γλώσσας, τη μνήμη, τον χρόνο και τη συλλογική εμπειρία, συνδέοντας το προσωπικό βίωμα με τα μεγάλα κοινωνικά ζητήματα της εποχής. Με έναν λόγο βαθιά συμβολικό και στοχαστικό, αναδεικνύει την ποίηση ως χώρο αντίστασης, αυτογνωσίας και ελευθερίας. Στη συνέντευξη που ακολουθεί μιλά για τον αινιγματικό τίτλο της συλλογής, τη σχέση της με τις λέξεις και την πίστη της ότι ο ποιητικός λόγος εξακολουθεί να φωτίζει ακόμη και τα πιο σκοτεινά τοπία.

Ο τίτλος «Φωνήεν σε μπλάβο σύννεφο» είναι ιδιαίτερα ποιητικός και αινιγματικός. Πώς γεννήθηκε και τι συμβολίζει για εσάς; 

Ο τίτλος "Φωνήεν σε μπλάβο σύννεφο" είναι μέρος στίχου του  ποιήματος "Θέαση" της παρούσας συλλογής μου.

Είναι ένας τίτλος ποιητικός, ιδιαίτερος θα έλεγα που σε πολλούς/ές ίσως να φανεί περίεργος και αινιγματικός αλλά εμένα με εξέφρασε πλήρως απ’ την αρχή.

Η γλώσσα είναι ο σύνδεσμος του ανθρώπου με τον κόσμο που τον περιβάλλει και οι λέξεις η δύναμή της, όχι μόνο ως εργαλεία επικοινωνίας, αλλά πολύ περισσότερο ως πρώτη ύλη μεταμόρφωσης του κόσμου μας και συναισθηματικής υπέρβασης του εαυτού μας.

Τις λέξεις, βέβαια, τις χτίζουν τα σύμφωνα και τα φωνήεντα.

Κι ενώ τα σύμφωνα είναι απαραίτητα για τη δομή τους, τα φωνήεντα είναι η ψυχή, η ανάσα κι η μουσική τους.

Είναι εκείνα που θα μεταφέρουν τον ήχο, τη διάρκεια και το συναίσθημα.

Χωρίς αυτά δεν υπάρχει ρυθμός στις λέξεις.

Το μπλάβο, πάλι, είναι μια λέξη της δημοτικής, μια λέξη της παιδικής μου ηλικίας, μιας και τη χρησιμοποιούσε κι η μητέρα μου για να δηλώσει το μελάνιασμα στο δέρμα, μερικές φορές και το τραύμα.

Το μπλάβο σύννεφο δεν είναι ούτε μαύρο, ούτε γκρι αλλά έχει εκείνο το βαθυγάλανο, μελανό

που  διατηρεί στο εσωτερικό του την ποιότητα του μπλε και του γαλάζιου σαν μια ιδιαίτερη χρωματική ή μεταβατική κατάσταση, σαν την ελπίδα του ουρανού, εγκλωβισμένη προσωρινά μες στην εσωτερική του συννεφιά.

Μια συννεφιά ατομική, συλλογική και κοινωνική, που όμως διατηρεί μέσα της το αναπόφευκτο της σύγκρουσης με τα τραύματα του παρελθόντος, τη συλλογική μνήμη, την απώλεια και τη φθορά του χρόνου.

Στα ποιήματά σας η γλώσσα μοιάζει να αποκτά δική της ζωή.
Πότε καταλάβατε ότι οι ίδιες οι λέξεις θα γίνουν βασικό θέμα της συλλογής;

Στην ποίηση η γλώσσα πάντα έχει τη δική της ζωή, γιατί δε χρησιμοποιείται ως απλός κώδικας επικοινωνίας

με τη χρηστική της σημασία, αλλά αντίθετα υπερβαίνει τον εαυτό της και αποκτά τη δική της αυτονομία.

Οι λέξεις απελευθερώνονται και γίνονται εικόνες, συναισθήματα και μνήμες. Μ’ αυτήν χαράζεις την αλήθεια σου, γεφυρώνεις τις λέξεις με τις αισθήσεις, απελευθερώνεις το είναι σου και εν τέλει μεταμορφώνεις και τον κόσμο σου.

Οι λέξεις δεν αποτελούν το βασικό θέμα της συλλογής. Οι λέξεις γίνονται θεμέλιο δημιουργίας, έκφρασης και μεταμόρφωσης.

 Γίνονται το πρωτογενές υλικό να εξωτερικευτούν ιδέες και συναισθήματα, να δοθεί μορφή στο άρρητο

και αληθινό, να διαπεράσει η φωτεινή ζωντάνια του λόγου το σκοτάδι της φθοράς και της λήθης.

Βέβαια ο τίτλος της συλλογής παραπέμπει στον μαγικό κόσμο των λέξεων και το ποίημα " Σύμφωνα και φωνήεντα" που συμπεριλαμβάνεται στην πρώτη ενότητα τονίζει ακόμη περισσότερο αυτή τη σύνδεση.

Έτσι οι λέξεις στο  ποίημα γίνονται η υλική και πνευματική υπόσταση της ποίησης, ο ζωντανός οργανισμός που θα τη γεννήσει.

Τα σύμφωνα κρέμονται ανέσπερα στη ραχοκοκαλιά των λέξεων να χτίσουν τον κορμό τους, ενώ τα φωνήεντα φυτεύουν ρίζες βαθιές στο χώμα για ν' ανθίσουν.

Η μνήμη, η απώλεια και ο χρόνος διατρέχουν σχεδόν κάθε ποίημα. Είναι προσωπικές εμπειρίες ή περισσότερο ένας τρόπος να μιλήσετε για τη σύγχρονη κοινωνία;

Η μνήμη, η απώλεια και ο χρόνος αποτελούν τη ραχοκοκαλιά της ποίησής μου αλλά όχι μόνο της δικής μου, μιας κι οι έννοιες αυτές αποτελούν τις βασικές συνιστώσες της υπαρξιακής ποίησης.

Ο χρόνος δεν είναι απλά μια μέτρηση, αλλά η δύναμη εκείνη που αναμετράται συνεχώς με το σώμα, τις ιδέες, με την ίδια τη ζωή μέσα απ’ τις αντιθέσεις, το φως και τα σκοτάδια της, μέσα απ’ τις προσδοκίες, τις ελπίδες και τις διαψεύσεις της. 

Η μνήμη έρχεται στη συνέχεια να αναμετρηθεί κι αυτή με σειρά της με το χρόνο, τη φθορά, την απώλεια,

τη λήθη.

Άλλοτε δρα παρηγορητικά στο εφήμερο της ύπαρξης, άλλοτε ανακαλεί τον χαμένο χρόνο για να συνομιλήσει μαζί του, να τον αποδομήσει, να τον ανασυνθέσει και άλλοτε η μνήμη γίνεται κοινωνικοπολιτική.

Ανασύρει τότε ιστορικές μνήμες, αποτυπώνει τα κοινωνικά τραύματα, ασκεί κριτική στην εξουσία και τέλος λειτουργεί ως αντίσταση στη χειραγώγηση, τον πόλεμο, την προσφυγιά, τη φτώχεια.

Στα δικά μου ποιήματα συνυπάρχει η υπαρξιακή με την κοινωνική ποίηση.

Το ατομικό βίωμα διατρέχει τη συλλογική εμπειρία, διατέμνει την ανθρώπινη ύπαρξη και εν τέλει συναντά την πολιτική συνείδηση και την ανθρώπινη τραγωδία στο σύνολό της.  

Σας ενδιαφέρει ο αναγνώστης να βρει το δικό του νόημα ή υπάρχει πάντα μια συγκεκριμένη πρόθεση πίσω από κάθε ποίημα;

 Ένα ποίημα στη βασική δομή του είναι σκέψη και στοχασμός, συναίσθημα και γλώσσα. Ο ποιητής, λοιπόν, ξεκινάει απ' τη δική του συναισθηματική αγωνία, που όμως δεν είναι απλά ένα αυθόρμητο άθροισμα αισθημάτων, αλλά ένα σύνολο σκέψεων  που μέσω της γλώσσας προσβλέπει να ικανοποιήσει τις δικές του εσωτερικές ανάγκες και στη συνέχεια στη συνάντησή του με τον αναγνώστη να προκαλέσει ίσως ανάλογη συγκίνηση και διάθεση.

Όμως, απ' τη στιγμή που το ποίημα θα φύγει απ' τα χέρια του ποιητή, είναι λογικό να ακολουθήσει τη δική του αυτόνομη πορεία.

Το νόημα του δε θα παραμείνει κρυμμένο στις λέξεις του δημιουργού, αλλά θα γίνει κτήμα του αναγνώστη, ο οποίος με τη σειρά του  θα το εμπλουτίσει με τα δικά του βιώματα, ιδέες και αξίες. Οπότε, ό,τι και να ήθελε να πει αρχικά ο ποιητής, η πρόθεσή του, μετά τη συνάντηση με τον αναγνώστη, παύει να είναι δεσμευτική.

 

Στο ποίημα «Ήττα» διακρίνεται μια αίσθηση συλλογικής απογοήτευσης. Πιστεύετε ότι η ποίηση μπορεί ακόμη να λειτουργήσει ως μορφή αντίστασης;

Το ποίημα ”Ήττα” είναι ένα δείγμα υπαρξιακής και κοινωνικοπολιτικής ποίησης. Προσπαθεί να αποδώσει το ατομικό και συλλογικό τραύμα της διάψευσης των αγώνων μιας ολόκληρης ιστορικής περιόδου. Ουσιαστικά ανήκει στη θεματική της ήττας όχι μόνο στα μεγάλα σύμβολα (σημαίες και οδοφράγματα), στην τέχνη και τις ιδέες, αλλά και στις απλές καθημερινές δραστηριότητες.

Ναι, η ποίηση όχι μόνο μπορεί να είναι αντίσταση αλλά είναι και από τις πιο ανθεκτικές μορφές της.

Όταν η βία επιβάλλεται, η κοινωνία εκφασίζεται, η φτώχεια απλώνεται, η αστική δημοκρατία κι η δικαιοσύνη συρρικνώνονται, ο πόλεμος και ο ρατσισμός επελαύνουν, τότε ο ποιητικός λόγος γίνεται το καταφύγιο της ελευθερίας, της μνήμης και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

Όταν η ιστορία γράφεται από τους νικητές, η ποίηση θα καταγράψει την αλήθεια των ηττημένων και θα διασώσει την ιστορική μνήμη. Η ποίηση αρνείται τη συνθηκολόγηση, αρνείται τη σιωπή και τη λήθη. Κρατά τη σπίθα της ανθρωπιάς ζωντανή μέσα από τη συντροφικότητα και την κοινή μοίρα. 

Στη συλλογή σας συνυπάρχουν η σιωπή και η φωνή. Ποια από τις δύο θεωρείτε πιο δυνατή όταν γράφετε ποίηση; 

Στην ποίηση η σιωπή και η φωνή είναι αλληλένδετες έννοιες. Η φωνή αντιπροσωπεύει το μέτρο, τη ρίμα, τη μουσικότητα, είναι ο φορέας των ιδεών και των συναισθημάτων, είναι το ύφος του δημιουργού. Η σιωπή δεν είναι κενό, αντίθετα είναι ο χώρος που θα δώσει νόημα στη σκέψη και θα επιτρέψει στον αναγνώστη να διαβάσει πίσω απ' τις λέξεις. Στα ποιήματά μου συνήθως υπάρχει μια ισορροπία ανάμεσα στη φωνή και τη σιωπή. Στο ποίημα ΗΤΤΑ, επειδή το επικαλεστήκατε το λέω, η φωνή κι η σιωπή αποτελούν τους κεντρικούς άξονες του κειμένου, λειτουργώντας αντίθετα αλλά και αλληλένδετα. Η σιωπή δεν είναι γαλήνια, αντίθετα υποδηλώνει το τραύμα, τον θρήνο, την παραίτηση. Βρίσκεται στο λιωμένο σίδερο, στις μαύρες σαΐτες, στις μαυροφορεμένες γριές, στα σιωπηλά κεριά, στον καφέ, στην κρύα χόβολη, στις λιωμένες φλούδες πορτοκαλιού. Η φωνή πάλι βρίσκεται μέσα από την απουσία της, σαν ανάμνηση ή σαν εσωτερικός απόηχος. Είναι η φωνή της υπόσχεσης, η φωνή της ιστορίας.

Το βιβλίο απαιτεί αργή και προσεκτική ανάγνωση. Σας απασχολεί καθόλου ότι η εποχή μας ευνοεί το γρήγορο και το επιφανειακό ή θεωρείτε πως η ποίηση πρέπει να παραμένει πιστή στον δικό της ρυθμό;

Το ερώτημα αυτό αγγίζει τον πυρήνα της  δημιουργίας. Η παραδοσιακή ποίηση απαιτεί παύση, αναστοχασμό, βραδύτητα. Λειτουργεί ως  ανάχωμα στον καταιγισμό των πληροφοριών και προστατεύει την τέχνη απ’ την εμπορευματοποίηση. Από την άλλη οι πανανθρώπινες ιδέες μπορούν να εκφραστούν και με την παραδοσιακή φόρμα αλλά και με τις μικρές. Ο κοφτός, γρήγορος ρυθμός αντανακλά  την ταχύτητα της εποχής, το άγχος και τον κατακερματισμό του ατόμου, όμως είναι πιο κοντά στην αναγνωστική προσέγγιση του νεανικού κοινού. Πιστεύω ότι η ποίηση μπορεί να υπηρετεί τον δικό της ρυθμό και με τις δύο φόρμες, αρκεί να διατηρεί το βάθος και την εσωτερικότητα που κάνουν την ποίηση αληθινή... 
 

Αν ένας αναγνώστης έκλεινε το «Φωνήεν σε μπλάβο σύννεφο» κρατώντας μόνο μία σκέψη ή ένα συναίσθημα, ποιο θα θέλατε να είναι; 

Η ανθρώπινη φωνή είναι το θεμελιώδες στοιχείο που δίνει ζωή στη γλώσσα και την ύπαρξη, η δε τέχνη

και ο λόγος είναι το βασικό όπλο του ανθρώπου απέναντι στο σκοτάδι. Το  "φωνήεν" πάντα θα αγωνίζεται να ακουστεί και να λάμψει μέσα από το "μπλάβο σύννεφο".

 

Βλάρα Αλεξία