Δημήτρης Τζιώτης: "Η Ελλάδα χρειάζεται ξανά ένα συλλογικό αφήγημα για το μέλλον."

Η Μεταπολίτευση υπήρξε η μακροβιότερη περίοδος πολιτικής σταθερότητας στη σύγχρονη Ελλάδα. Στο βιβλίο «Το Σύνταγμα της Νέας Μεταπολίτευσης», ο Δημήτρης Τζιώτης υποστηρίζει ότι αυτός ο ιστορικός κύκλος έχει πλέον ολοκληρωθεί και θέτει στο επίκεντρο τη συζήτηση για τους θεσμούς, τη Δημοκρατία και την ανάγκη ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου. Μιλήσαμε μαζί του για την κρίση εμπιστοσύνης των πολιτών, τις προκλήσεις της εποχής και το όραμα που προτείνει για την επόμενη ημέρα της χώρας.

Στο βιβλίο μιλάτε για το «τέλος» της παλιάς Μεταπολίτευσης. Ποια στιγμή θεωρείτε ότι έκανε πραγματικά τους πολίτες να χάσουν την εμπιστοσύνη τους στο πολιτικό σύστημα;

Η κρίση εμπιστοσύνης δεν γεννήθηκε σε μία στιγμή. Χτίστηκε σταδιακά μέσα από δεκαετίες ατιμωρησίας, πελατειακού κράτους και διάψευσης προσδοκιών. Όμως υπήρξαν ορισμένες ιστορικές καμπές που λειτούργησαν καταλυτικά. Η οικονομική κατάρρευση του 2009 ήταν η πρώτη μεγάλη ρωγμή. Εκεί κατέρρευσε ο μύθος ότι το πολιτικό σύστημα ελέγχει την πορεία της χώρας. Τα τελευταία χρόνια, όμως, συνέβη κάτι βαθύτερο. Ένα πολύ μεγάλο κομμάτι της κοινωνίας άρχισε να πιστεύει ότι δεν λειτουργεί ούτε η ίδια η Δημοκρατία όπως θα έπρεπε. Όταν εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι βγαίνουν στους δρόμους ζητώντας Δικαιοσύνη και το πολιτικό σύστημα συμπεριφέρεται σαν να μην συνέβη τίποτα, τότε η κρίση γίνεται υπαρξιακή.

Υποστηρίζετε ότι οι αναθεωρήσεις του Συντάγματος δεν άλλαξαν ουσιαστικά τη χώρα. Ποιο θεωρείτε πως είναι σήμερα το πιο βαθύ «ελάττωμα» του πολιτεύματος;

Η υπερσυγκέντρωση εξουσίας χωρίς πραγματικούς μηχανισμούς λογοδοσίας. Το πολιτικό σύστημα της Μεταπολίτευσης οικοδομήθηκε πάνω στην παντοδυναμία της εκτελεστικής εξουσίας. Σταδιακά δημιουργήθηκε ένα μοντέλο όπου η κυβέρνηση ελέγχει σε πολύ μεγάλο βαθμό όχι μόνο τη νομοθετική λειτουργία αλλά και κρίσιμους θεσμούς, που θα έπρεπε να λειτουργούν ως αντίβαρα. Αυτό παράγει αίσθημα αδυναμίας στον πολίτη. Και όταν ο πολίτης πιστεύει ότι δεν υπάρχει ισορροπία δυνάμεων, τότε αποσύρει την εμπιστοσύνη του από το ίδιο το σύστημα.

Αναφέρεστε συχνά στην ανάγκη ενός νέου οράματος. Πιστεύετε ότι η σημερινή κοινωνία έχει ακόμα διάθεση να ονειρευτεί συλλογικά ή κυριαρχεί η απογοήτευση;

Η απογοήτευση υπάρχει, αλλά κάτω από αυτήν υπάρχει κάτι πολύ πιο σημαντικό: η ανάγκη για νόημα. Οι κοινωνίες δεν ζουν μόνο με οικονομικούς δείκτες. Χρειάζονται προοπτική, ταυτότητα και πίστη ότι μπορούν να αλλάξουν την πορεία τους. Σήμερα οι άνθρωποι αισθάνονται ότι διαχειρίζονται συνεχώς κρίσεις χωρίς να βλέπουν έναν κοινό προορισμό. Αυτό είναι το μεγάλο κενό της εποχής μας. Η Ελλάδα χρειάζεται ξανά ένα συλλογικό αφήγημα για το μέλλον.

Έχετε υπάρξει κοντά σε μεγάλες πολιτικές καμπάνιες και ιστορικές αλλαγές. Σήμερα η πολιτική παράγει ακόμα ιδέες ή περισσότερο επικοινωνία και εικόνα;

Στη σημερινή εποχή η επικοινωνία έχει συχνά υποκαταστήσει την πολιτική. Η εικόνα έγινε σημαντικότερη από το περιεχόμενο. Τα κόμματα λειτουργούν ολοένα περισσότερο ως μηχανισμοί διαχείρισης της κοινής γνώμης και λιγότερο ως φορείς ιδεών. Αυτό όμως έχει όρια. Οι κοινωνίες μπορεί να επηρεάζονται προσωρινά από την επικοινωνία, αλλά σε μεγάλες ιστορικές περιόδους αναζητούν ξανά ιδέες, όραμα και αλήθεια. Εκεί θα κριθεί και η επόμενη εποχή. 

Ζούμε σε μια εποχή όπου η τεχνητή νοημοσύνη αρχίζει να επηρεάζει την ενημέρωση, την πολιτική επικοινωνία αλλά και τη δημοκρατία. Πιστεύετε ότι μπορεί να γίνει εργαλείο συμμετοχής των πολιτών ή φοβάστε ότι θα ενισχύσει ακόμη περισσότερο τη χειραγώγηση;

Η τεχνητή νοημοσύνη είναι ίσως η μεγαλύτερη ιστορική τομή μετά τη Βιομηχανική Επανάσταση. Μπορεί να λειτουργήσει και προς τις δύο κατευθύνσεις. Από τη μία πλευρά, μπορεί να ενισχύσει τη συμμετοχή των πολιτών, να διευρύνει την πρόσβαση στη γνώση και να δημιουργήσει νέες μορφές δημοκρατικής έκφρασης. Από την άλλη, μπορεί να μετατραπεί σε πρωτοφανές εργαλείο ελέγχου, επιτήρησης και χειραγώγησης. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι η τεχνολογία. Είναι ποιος τη χρησιμοποιεί, με ποιους κανόνες και για ποιο σκοπό. Γι’ αυτό ακριβώς οι δημοκρατικοί θεσμοί πρέπει να επανασχεδιαστούν πριν οι εξελίξεις μας ξεπεράσουν.

Στο βιβλίο υπάρχει έντονη ανησυχία για τη λειτουργία της Δικαιοσύνης και των θεσμών. Τι πιστεύετε ότι πληγώνει περισσότερο σήμερα τον πολίτη: η αίσθηση αδικίας ή η αίσθηση ότι τίποτα δεν αλλάζει;

Η αδικία γεννά οργή. Η αίσθηση ότι τίποτα δεν αλλάζει γεννά παραίτηση. Και όταν μια κοινωνία παραιτείται, τότε αποσυντίθεται εσωτερικά. Η Δημοκρατία χρειάζεται την πίστη ότι η αλλαγή είναι εφικτή. Αν αυτή η πίστη χαθεί, τότε οι θεσμοί αδειάζουν από περιεχόμενο ακόμα κι αν συνεχίζουν τυπικά να λειτουργούν.

Έχετε ζήσει από κοντά διαφορετικούς πολιτικούς χώρους και ιδεολογίες. Πιστεύετε ότι η Ελλάδα χρειάζεται σήμερα νέες πολιτικές δυνάμεις ή κυρίως νέους τρόπους σκέψης;

Χρειάζεται και τα δύο. Νέες πολιτικές δυνάμεις χωρίς νέο τρόπο σκέψης θα αναπαράγουν τα ίδια προβλήματα. Και νέες ιδέες χωρίς πολιτική έκφραση θα μείνουν θεωρία. Το μεγάλο ζητούμενο είναι να ξανασυνδεθεί η πολιτική με την κοινωνία και το μέλλον. Η χώρα χρειάζεται μια νέα πολιτική και πνευματική σύνθεση για τον 21ο αιώνα.

Αν αύριο γράφατε μόνο μία φράση στο πρώτο άρθρο ενός «Συντάγματος της Νέας Μεταπολίτευσης», ποια θα θέλατε να είναι;

Θα σας απαντήσω με το προοίμιο του Συντάγματος της Νέας Μεταπολίτευσης.

1. Εμείς, οι πολίτες της Ελληνικής Δημοκρατίας συνάπτουμε ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο, με σεβασμό στις αξίες που κληροδότησαν οι πρόγονοί μας στην ανθρωπότητα και με ευθύνη έναντι των μελλοντικών γενεών.
2. Το Σύνταγμα των Ελλήνων αποτελεί τον υπέρτατο θεμελιώδη νόμο της Ελληνικής Πολιτείας, τον καταστατικό χάρτη για την Αναγέννηση της Ελλάδας.
3. Η Ελληνική Δημοκρατία είναι μία και αδιαίρετη.
4. Η κυριαρχία ανήκει στον Λαό και ασκείται άμεσα, σύμφωνα με το Σύνταγμα.
5. Το Κράτος συστάθηκε για να διασφαλίζει τα φυσικά και απαράγραπτα δικαιώματα του ανθρώπου.
6. Η μέριμνα για τον πλανήτη Γη αποτελεί θεμελιώδη ευθύνη κάθε γενιάς.
7. Η Ελληνική Δημοκρατία επιδιώκει να λειτουργεί ως οικουμενικό πρότυπο ελευθερίας, δημοκρατίας και ειρήνης.