Βαλερί Αγγέλου: "Σε αυτό το βιβλίο οι ήρωες βρίσκονται διαρκώς αντιμέτωποι με αυτό το δίλημμα: να ακολουθήσουν αυτό που θεωρούν σωστό ή να προσαρμοστούν σε όσα επιβάλλουν η κοινωνία, η οικογένεια, οι πολιτικές συνθήκες και οι ιστορικές συγκυρίες;"

Το μυθιστόρημα «Χάνεμ» της Βαλερί Αγγέλου αντλεί τον τίτλο του από μια λέξη φορτισμένη με ιστορικά και πολιτισμικά επίπεδα, η οποία γίνεται το κέντρο βάρους μιας αφήγησης γύρω από την ταυτότητα, τον έρωτα και την ελευθερία μέσα σε μια εποχή κοινωνικών και πολιτικών αναταράξεων. Η συγγραφέας τοποθετεί την ιστορία στην κοσμοπολίτικη αλλά εύθραυστη Αλεξάνδρεια του 1882, όπου το προσωπικό και το ιστορικό συνυπάρχουν σε διαρκή ένταση, αναδεικνύοντας το τίμημα της αλήθειας και των επιλογών.

Τι σας γοήτευσε περισσότερο από τη λέξη Χάνεμ και πώς έγινε ο πυρήνας ολόκληρου του μυθιστορήματος;

Η λέξη «Χάνεμ» με γοήτευσε από την πρώτη στιγμή γιατί κρύβει μέσα της πολλαπλά επίπεδα νοήματος. Στα αραβικά σημαίνει «κυρία». Στην Αίγυπτο, η προσφώνηση αυτή χρησιμοποιούνταν κυρίως για τις Ευρωπαίες γυναίκες της μεσαίας και ανώτερης τάξης, αποκαλύπτοντας τις πολιτισμικές και κοινωνικές διακρίσεις της εποχής. Είναι ένας τίτλος σεβασμού που ταυτόχρονα όμως εμπεριέχει αναγνώριση, οικειότητα, ακόμα και τρυφερότητα σε κάποιες περιπτώσεις. Ταυτόχρονα,όμως, δεν  περιγράφει απλώς μια κοινωνική θέση αλλά θέτει όρια, αντανακλώντας τις προσδοκίες και τους περιορισμούς που συνόδευαν τη θέση της γυναίκας εκείνη την εποχή.

Σταδιακά, λοιπόν,συνειδητοποίησα ότι η λέξη αυτή συμπύκνωνε ιδανικά την πορεία της ηρωίδας μου. Μιας γυναίκας που κινείται ανάμεσα σε διαφορετικούς κόσμους, καλούμενη διαρκώς να διαπραγματευτεί την ταυτότητά της, την ελευθερία της και τον τρόπο με τον οποίο την αντιλαμβάνονται οι άλλοι. Έτσι, το «Χάνεμ» έγινε όχι μόνο ο τίτλος του βιβλίου, αλλά και η ουσία της ιστορίας που ήθελα να αφηγηθώ.

Πόσο δύσκολο είναι για έναν άνθρωπο να διατηρήσει την προσωπική του αλήθεια όταν η εποχή απαιτεί συμμόρφωση;

Είναι εξαιρετικά δύσκολο ακόμα και σήμερα, πόσο μάλλον τότε. Οι περισσότεροι από εμάς, αν όχι όλοι, έχουμε την ανάγκη να ανήκουμε κάπου, να γίνουμε αποδεκτοί, να προστατεύσουμε τους ανθρώπους που αγαπάμε ή ακόμα και να επιβιώσουμε. Κάποιες φορές καλούμαστε να ανταποκριθούμε σε κοινωνικές επιταγές, σε ρόλους και προσδοκίες που άλλοι έχουν διαμορφώσει για εμάς. 

Ναι, η προσωπική αλήθεια έχει κόστος, ιδιαίτερα σε εποχές μεγάλων κοινωνικών ανακατατάξεων.

Σε αυτό το βιβλίο οι ήρωες βρίσκονται διαρκώς αντιμέτωποι με αυτό το δίλημμα: να ακολουθήσουν αυτό που θεωρούν σωστό ή να προσαρμοστούν σε όσα επιβάλλουν η κοινωνία, η οικογένεια, οι πολιτικές συνθήκες και οι ιστορικές συγκυρίες; Δεν υπάρχουν εύκολες απαντήσεις. Εκείνο που με ενδιέφερε ήταν να εξερευνήσω μέχρι πού μπορεί να φτάσει ένας άνθρωπος για να παραμείνει πιστός στον εαυτό του και τι τίμημα είναι διατεθειμένος να πληρώσει γι’ αυτό.

 

Η Αλεξάνδρεια του 1882 παρουσιάζεται σχεδόν σαν ζωντανός χαρακτήρας του βιβλίου. Τι σηματοδοτεί για εσάς αυτή η πόλη και γιατί θεωρείτε πως αποτελεί ιδανικό σκηνικό για μια ιστορία ταυτότητας και σύγκρουσης;

Η Αλεξάνδρεια εκείνης της εποχής δεν είναι απλώς το σκηνικό της ιστορίας, είναι ένας τόπος που επηρεάζει καθοριστικά τις ζωές των ηρώων. Πρόκειται για μια πόλη κοσμοπολίτικη, χωνευτήρι πολιτισμών, όπου συνυπάρχουν διαφορετικές γλώσσες, θρησκείες, εθνικότητες και κοινωνικές τάξεις. Μια πόλη γεμάτη ευκαιρίες, αλλά ταυτόχροναγεμάτηαντιθέσεις.Πίσω από τη λάμψη και την πολυπολιτισμικότητα, κρύβονται αποικιακά συμφέροντα που σύντομα θα αλλάξουν την πορεία της Αιγύπτου και των ανθρώπων που ζουν εκεί. Το 1882 είναι μια χρονιά καμπής, χρονιά κορύφωσης πολιτικών και κοινωνικών εντάσεων που θα οδηγήσουν στον βομβαρδισμό της πόλης από τους Βρετανούς. Αυτή η συνύπαρξη δημιουργίας και αναταραχής με γοήτευσε ιδιαίτερα.

Γιατί, όπως η Αλεξάνδρεια βρίσκεται σε μια διαρκή διαπραγμάτευση του ποια είναι, έτσι και οι ήρωές μου αναμετρώνται συνεχώς με τον εαυτό τους, αναζητούν τη θέση τους ανάμεσα σε διαφορετικούς κόσμους. Με αυτή την έννοια, η πόλη λειτουργεί σαν καθρέφτης των εσωτερικών συγκρούσεων των χαρακτήρων και γίνεται ένας ζωντανός συνομιλητής της ιστορίας.

Πώς ισορροπήσατε ανάμεσα στο προσωπικό συναίσθημα και στη μεγάλη Ιστορία χωρίς να «σκεπάσει» το ένα το άλλο;

Για μένα, η Ιστορία δεν είναι ποτέ ένα σύνολο ημερομηνιών και γεγονότων, είναι οι  άνθρωποι που τη βίωσαν. Αντιμετωπίζω την Ιστορία περισσότερο σαν φόντο, προσπαθώντας να αναδείξω τον τρόπο με τον οποίο οι ιστορικές εξελίξεις εισβάλλουν στην καθημερινότητα, επηρεάζουν τις σχέσεις, τις επιλογές, τους φόβους και τα όνειρα των ανθρώπων. Μια αρχή που υπηρέτησα και στο πρώτο μου βιβλίο, τη «Μπουάνα». Προσπαθώ να κρατάω μια ισορροπία: η ιστορική έρευνα να είναι στέρεη και ακριβής, χωρίς όμως να επισκιάζει το ανθρώπινο στοιχείο. Στο τέλος, αυτό που θα ήθελα να μένει στον αναγνώστη δεν είναι μόνο τι συνέβη σε μια συγκεκριμένη εποχή, αλλά πώς ένιωσαν οι άνθρωποι που βρέθηκαν μέσα σε αυτήν. Πιστεύω ότι η λογοτεχνία έχει τη δύναμη να φωτίζει ακριβώς αυτό το σημείο συνάντησης ανάμεσα στη μεγάλη Ιστορία και την προσωπική εμπειρία.

Πιστεύετε ότι τελικά οι άνθρωποι καθορίζονται περισσότερο από αυτά που ποθούν ή από αυτά που αρνούνται να προδώσουν;

Πιστεύω ότι οι άνθρωποι καθορίζονται περισσότερο από αυτά που αρνούνται να προδώσουν. Οι επιθυμίες μας μπορεί να αλλάξουν με τον χρόνο, να μετουσιωθούν ή ακόμα και να διαψευστούν. Εκείνα όμως που θεωρούμε αδιαπραγμάτευτα, ο πυρήνας της ύπαρξης μας, είναι αυτά που αποκαλύπτουν πραγματικά ποιοι είμαστε.

Η αληθινή δοκιμασία του χαρακτήρα δεν έρχεται μόνο όταν διεκδικούμε κάτι που ποθούμε, αλλά όταν καλούμαστε να το αποκτήσουμε πληρώνοντας το τίμημα της προδοσίας όσων πιστεύουμε.Στο «Χάνεμ», οι ήρωες έρχονται αντιμέτωποι ακριβώς με αυτό το δίλημμα. Μέχρι πού μπορεί να φτάσει κάποιος για τον έρωτα; Ποια όρια είναι διατεθειμένος να υπερβεί και ποια αρνείται να προδώσει, ακόμα κι όταν διακυβεύεται η προσωπική του ευτυχία; Αυτά είναι τα ερωτήματα που διατρέχουν την ιστορία. Γιατί τελικά δεν μας καθορίζει μόνο η δύναμη των επιθυμιών μας, αλλά και τα όρια που επιλέγουμε να μην ξεπεράσουμε.

Πώς μπορεί μια εποχή βίας να αποκαλύψει τον αληθινό χαρακτήρα των ανθρώπων;

Σε συνθήκες κανονικότητας, πολλοί ρόλοι και συμβάσεις μπορούν να καλύψουν ή να εξωραΐσουν τον χαρακτήρα ενός ανθρώπου. Όταν όμως η βία, ο φόβος και η αβεβαιότητα γίνονται καθημερινότητα, αυτά τα περιθώρια στενεύουν και οι επιλογές αποκτούν μεγαλύτερο βάρος.Τα γεγονότα δρουν σαν μεγεθυντικός φακός της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Και τότε,αποκαλύπτεται ξεκάθαραποιος αντιστέκεται παρά το κόστος και ποιος προσαρμόζεται χάνοντας ένα κομμάτι της ηθικής του ακεραιότητας. Η βία δεν δημιουργεί απαραίτητα τον χαρακτήρα, αλλά τον φέρνει στην επιφάνεια, τον κάνει ορατό μέσα από τις πράξεις και τις παραλείψεις.

Μετά τη συγγραφή αυτού του βιβλίου, πιστεύετε ότι ο άνθρωπος αγαπά και αντιστέκεται από δύναμη ή από φόβο να χάσει τον εαυτό του;

Υπάρχουν στιγμές που η αγάπη και η αντίσταση πηγάζουν από καθαρή εσωτερική δύναμη, από μια βαθιά πεποίθηση για το τι αξίζει να υπερασπιστεί κάποιος. Υπάρχουν όμως και στιγμές που γεννιούνται από τον φόβο της απώλειας του εαυτού, από την ανάγκη να μη χαθεί ό,τι μας συγκροτεί ως οντότητες μέσα στις σχέσεις και στις επιλογές μας. Και συχνά, αυτά τα δύο δεν λειτουργούν ξεχωριστά αλλά συνυπάρχουν και καθορίζουν τις πράξεις μας.

Βλάρα Αλεξία