Μαίρη Κωνσταντούρου: "Ο έρωτας στη λογοτεχνία –και στη ζωή– είναι η πιο ακραία μορφή επανάστασης του ατόμου απέναντι στην απομόνωση, τον φόβο και τη φθορά".

Η «Παλίρροια – Κάποια μυστικά δεν βυθίζονται ποτέ» της Μαίρης Κωνσταντούρου είναι ένα μυθιστόρημα που συνδυάζει το ιστορικό μυστήριο με την ψυχολογική ένταση, έχοντας ως επίκεντρο την ανθρώπινη αντοχή απέναντι στην απώλεια, τον φόβο και τα μυστικά του παρελθόντος. Με φόντο το αινιγματικό νησί της Ποβέλιας και δύο αφηγήσεις που συνομιλούν μέσα στους αιώνες, η συγγραφέας υφαίνει μια ιστορία όπου η απομόνωση, ο έρωτας και η λύτρωση αποκτούν διαχρονική διάσταση. Στη συνέντευξη που ακολουθεί, μιλά για την έμπνευση πίσω από το βιβλίο, τις προκλήσεις της αφήγησης και τα ερωτήματα που θέλησε να αφήσει ζωντανά στον αναγνώστη. 

1. Η Παλίρροια τοποθετεί την αφήγηση στην ατμοσφαιρική και φορτισμένη Ποβέλια. Τι σας οδήγησε στην επιλογή αυτού του μυστηριώδους νησιού ως σκηνικού για μια ιστορία που, τελικά, υμνεί τη ζωή;

Όπως συμβαίνει συχνά με τα πιο γοητευτικά πράγματα στη λογοτεχνία, η Ποβέλια με βρήκε εκείνη, πριν τη βρω εγώ. Σκόνταψα πάνω της εντελώς τυχαία στο διαδίκτυο, ψάχνοντας για ένα τελείως διαφορετικό θέμα. Όταν άρχισα να διαβάζω την ιστορία αυτού του μικρού νησιού στη λιμνοθάλασσα της Βενετίας, ένιωσα αμέσως έναν έντονο «δημιουργικό κραδασμό».Και αναρωτήθηκα ανθα μπορούσε ένας τόπος που έχει ταυτιστεί τόσο απόλυτα με τον θάνατο και τον πόνο να γίνει η μήτρα για κάτι ζωντανό; Η απάντηση είναι ναι. Γιατί η Παλίρροια, αν και κινείται στη σκιά αυτού του μυστηριώδους σκηνικού, είναι στην πραγματικότητα μια ιστορία που διψάει για φως. Οι ήρωες, κουβαλώντας τα δικά τους σκοτάδια, βρίσκουν στην απομόνωση τουνησιού τον καθρέφτη της ψυχής τους.Η Ποβέλια δεν είναι απλώς ένα φόντο· είναι ο καταλύτης που αναγκάζει τους χαρακτήρες να ρίξουν τις μάσκες τους και, τελικά, να επιλέξουν τη ζωή.

2. Το μυθιστόρημα διατρέχει δύο διαφορετικές ιστορικές εποχές. Πώς δουλέψατε αυτή τη διπλή χρονική γραμμή ώστε να διατηρηθεί η συνοχή ανάμεσα στις παράλληλες ιστορίες;

Η μεγαλύτερη πρόκληση σε μια διπλή χρονική γραμμή είναι να μη νιώθει ο αναγνώστης ότι διαβάζει δύο άσχετα βιβλία. Για μένα, η γέφυρα ανάμεσα στο σήμερα και το παρελθόν δεν ήταν απλώς η κοινή τοποθεσία της Ποβέλια, αλλά τα ίδια τα ανθρώπινα πάθη. Τα τραύματα, οι ενοχές και η αναζήτηση της λύτρωσης δεν έχουν ηλικία· παραμένουν ίδια είτε βρισκόμαστε στον Μεσαίωνα είτε στο παρόν. Δούλεψα τις δύο εποχές σαν καθρέφτες: οι σκιές του σήμερα φωτίζουν τα μυστικά του χθες, ενώ οι δύο ιστορίες πλέκονται μέσα από μια βαθιά, σχεδόν μεταφυσική ψυχολογική σύνδεση που ξεδιπλώνεται σταδιακά, κρατώντας το σασπένς μέχρι την τελευταία σελίδα

3. Στο επίκεντρο βρίσκονται δύο ζευγάρια που δεν συναντιούνται ποτέ χρονικά, αλλά συνδέονται θεματικά. Τι σας ενδιέφερε περισσότερο σε αυτή την «άυλη» σχέση ανάμεσα στις δύο ιστορίες;

Με γοήτευε απίστευτα η ιδέα ότι οι άνθρωποι, αν και τους χωρίζουν αιώνες, μπορούν να ανασαίνουν με τον ίδιο ρυθμό, να κάνουν τα ίδια λάθη, να διατηρούν τις ίδιες ελπίδες και να πληγώνονται από τα ίδια σκοτάδια. Αυτό,άλλωστε, αποδεικνύει πως τα μεγάλα συναισθήματα δεν έχουν ημερομηνία λήξης·πως η ανθρώπινη ψυχή, στην ουσία της, παραμένει ίδια και απαράλλαχτη όσα χρόνια κι αν περάσουν

4. Η πανώλη και ένα ψυχιατρικό ίδρυμα λειτουργούν ως δύο διαφορετικά είδη εγκλεισμού. Πώς προσεγγίσατε λογοτεχνικά την έννοια της απομόνωσης μέσα από τόσο διαφορετικά ιστορικά πλαίσια;

Αυτό που με ενδιέφερε να εξερευνήσω δεν ήταν ο εξωτερικός, γεωγραφικός περιορισμός, αλλά ο εσωτερικός εγκλεισμός των ηρώων. Η πανώλη στον Μεσαίωνα αποτελεί μια βίαιη φυλακή για το σώμα, έναν φόβο θανάτου που έρχεται απ’ έξω. Το ψυχιατρικό ίδρυμα του σήμερα είναι ένας εγκλεισμός του νου, ένας εξευτελισμός της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.Λογοτεχνικά, προσέγγισα αυτά τα δύο διαφορετικά πλαίσια σαν τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Είτε πρόκειται για μια μοιραία επιδημίαόπως ο Μαύρος Θάνατος είτε για ένανμόνιμο εγκλεισμό σε άσυλο, ο άνθρωπος έρχεται αντιμέτωπος με την απόλυτη μοναξιά. Και στις δύο περιπτώσεις, η απομόνωση λειτουργεί ως μεγεθυντικός φακός για την ψυχή: αναγκάζει τους ήρωες να κοιτάξουν κατάματα τους δαίμονές τους και να αναζητήσουν τη δική τους, εσωτερική ελευθερία.

5. Πιστεύετε ότι η λογοτεχνία μπορεί ακόμη να μιλήσει πειστικά για την «απόλυτη» δύναμη του έρωτα;

Αν δούμε τον έρωτα όχι με την απλοϊκή, αισθηματική του έννοια, αλλά ως μια καθολική, υπαρξιακή δύναμη, τότε η απάντηση είναι ναι. Όμως η Παλίρροια δεν είναι ένα αισθηματικό μυθιστόρημα· είναι ένα βαθιά κοινωνικό και ψυχολογικό βιβλίο.Ωστόσο, για να απαντήσω στην ερώτησή σας, θα πω ότι ο έρωτας στη λογοτεχνία –και στη ζωή– είναι η πιο ακραία μορφή επανάστασης του ατόμου απέναντι στην απομόνωση, τον φόβο και τη φθορά. Είναι η ανάγκη του ανθρώπου να συνδεθεί με τον άλλον για να κρατηθεί στη ζωή, να σπάσει τα δεσμά του εγκλεισμού του. Με αυτή την έννοια, η λογοτεχνία μπορεί και οφείλει να μιλά γι’ αυτόν, γιατί ο έρωτας είναι στενά συνδεδεμένος με τις πιο θεμελιώδεις αξίες του ανθρώπου: την ελευθερία, την αλληλεγγύη, την αναζήτηση της αλήθειας και, τελικά, την ίδια την ανθρώπινη αξιοπρέπεια

6. Τι ρόλο παίζει το μυστικό στην εξέλιξη των χαρακτήρων και στην ίδια τη δομή της αφήγησης;

Το μυστικό στην Παλίρροια δεν είναι ένα απλό εύρημα της πλοκής, αλλά η ίδια η σπονδυλική της στήλη. Είναι αυτό που συντηρεί το σασπένς και ρυθμίζει τον ρυθμό της αφήγησης.

7. Τι σημαίνει για εσάς η έννοια της λύτρωσης σε έναν κόσμο που συχνά κυριαρχείται από απώλεια και φόβο;

Σε έναν κόσμο που συχνά λυγίζει κάτω από το βάρος της απώλειας και του φόβου, η λύτρωση για μένα δεν σημαίνει την απουσία του πόνου, αλλά την απόφαση να προχωρήσεις πέρα από αυτόν. Δεν πιστεύω στις μαγικές λύσεις, ούτε στα εύκολα happyend, τόσο στη λογοτεχνία όσο και στη ζωή.Λύτρωση είναι η στιγμή που ο άνθρωπος βρίσκει το κουράγιο να κοιτάξει κατάματα τα τραύματά του, να γκρεμίσει τα εσωτερικά του κελιά και να διεκδικήσει το δικαίωμα στην ελπίδα και στη σύνδεση με τον άλλον.

8. Αν θα έπρεπε να συνοψίσετε το κεντρικό διακύβευμα της «Παλίρροιας» σε μία φράση, ποια θα θέλατε να είναι αυτή που μένει στον αναγνώστη;

Αν θα έπρεπε να κρατήσω μόνο μία φράση που συμπυκνώνει όλο το νόημα της Παλίρροιας, αυτή θα ήταν: «Ακόμα και στο πιο βαθύ σκοτάδι, η ανθρωπιά παραμένει η μόνη αληθινή πράξη αντίστασης»!

 Βλάρα Αλεξία