Σόφη Θεοδωρίδου: "Οι «Παστρικές» είναι μια ιστορία για το πώς η ανθρώπινη ψυχή βρίσκει τον τρόπο να λάμπει και να δημιουργεί ζωή, ακόμη και μέσα από τις στάχτες".

Η Σόφη Θεοδωρίδου επιστρέφει με τις «Παστρικές», ένα μυθιστόρημα που αντλεί τη δύναμή του από μία από τις πιο οδυνηρές σελίδες της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Με αφετηρία τη Μικρασιατική Καταστροφή, φωτίζει τη μοίρα των προσφυγισσών που, εκτός από την απώλεια της πατρίδας τους, βρέθηκαν αντιμέτωπες με την καχυποψία, τα στερεότυπα και τον κοινωνικό αποκλεισμό. Στη συνέντευξη που ακολουθεί, η συγγραφέας μιλά για την ιστορική μνήμη, τις προκαταλήψεις που επιμένουν μέχρι σήμερα και το διαχρονικό μήνυμα του νέου της βιβλίου.

·Τι σας έκανε να επιλέξετε να αφηγηθείτε την ιστορία των Μικρασιατισσών μέσα από τον χαρακτηρισμό «Παστρικές»; Τι θέλατε να φωτίσετε;

Στα περισσότερα βιβλία μου είχα μια ακατανίκητη ανάγκη να ερμηνεύσω τα στερεότυπα της κάθε εποχής με την οποία καταπιανόμουν, ως απότοκο άλλοτε των συντηρητικών δομών της κοινωνίας κι άλλοτε του πολιτιστικού χάσματος που χώριζε πληθυσμούς διαφορετικά μεγαλωμένους.Το 1922, η άφιξη σχεδόν 1,5 εκατομμυρίου Μικρασιατών προσφύγων προκάλεσε τεράστιους κοινωνικούς και οικονομικούς τριγμούς,ενώ ο συγχρωτισμόςτους με τους γηγενείς από εκεί και ύστερα άλλαξε καταλυτικά το πρόσωπο της Ελλάδας του Μεσοπολέμου. Οι Μικρασιάτισσες έφεραν μαζί τους έναν αέρα κοσμοπολιτισμού και μια διαφορετική νοοτροπία για τον ρόλο της γυναίκας, που αρχικά αντιμετωπίστηκε με περιφρόνηση και εχθρότητα. Ο Τύπος της εποχής στηλίτευε την «ανηθικότητα» και τη «χυδαιότητα» των προσφύγων, την ελευθεριότητα και τον «ηδονισμό» με τον οποίο κινούνταν.Ο όρος «Παστρικές» είναι ο καθρέφτης της ελληνικής κοινωνίας του 1922. Μια αυτονόητη αστική συνήθεια, όπως το καθημερινό πλύσιμο, μετατράπηκε σεαπειλή για τους ντόπιους. Αυτό που ήθελα να αναδείξω, λοιπόν,είναι πόσο εύκολα μια κοινωνία σε κρίση μπορεί να «κανιβαλίσει» τις πιο ευάλωτες ομάδες της. Αυτές οι γυναίκες έχασαν τα πάντα στη Μικρασιατική Καταστροφή. Κι όταν έφτασαν στη γη που θεωρούσαν δεύτερη πατρίδα, αντί για αγκαλιά, βρήκαν μόνο καχυποψία.Το γεγονός ότι αναγκάστηκαν να δουλέψουν σκληρά για να επιβιώσουν, ακόμη και σε νυχτερινά μαγαζιά, τους κόλλησε την ταμπέλα«γυναίκες ελαφρών ηθών». Αυτό το τραύμα θέλω να ψηλαφήσω με το βιβλίο μου και παράλληλα να φωτίσω την πραγματική «πάστρα» αυτών των γυναικών: την καθαρότητα της ψυχής τους, την αξιοπρέπειά τους, τη δύναμη με την οποία σήκωσαν στις πλάτες τους τις κατεστραμμένες οικογένειές τουςμέσα από απώλειες και οδύνες αθέλητες.

·Οι ηρωίδες σας έρχονται αντιμέτωπες με προκαταλήψεις και κοινωνικό αποκλεισμό. Πιστεύετε ότι σήμερα εξακολουθούμε να κρίνουμε τους ανθρώπους με παρόμοιο τρόπο;

Δυστυχώς ναι, τουλάχιστον για μια μερίδα του πληθυσμούεξακολουθεί να ισχύει. Σε περιόδους κρίσης, οι κοινωνίες αναζητούν έναν αποδιοπομπαίο τράγο για να του φορτώσουν τα δικά τους προβλήματα. Όπωςοι πρόσφυγες του 1922 έγιναν ο εύκολος στόχος για τη φτώχεια και την εξαθλίωση της χώρας, έτσι καισήμερα βλέπουμε συχνά την ίδια τάση: να στοχοποιούνται οι πιο ευάλωτες κοινωνικές ομάδες ‒είτε λόγω καταγωγής, είτε λόγω σεξουαλικού προσανατολισμού, είτε λόγω οικονομικής κατάστασης‒ για τις συλλογικές μας αποτυχίες. Ακόμη και σήμερα, από πολλούς κάθε νέα ομάδα προσφύγων ή μεταναστών αντιμετωπίζεται με καχυποψία. Ο φόβος ότι οι ξένοι θα αλλοιώσουν την κουλτούρα μας ή θα μας πάρουν τις δουλειές παραμένει ο ίδιος.

·Η φιλία της Ρόης και της Μαρίκας είναι από τους πιο δυνατούς άξονες του βιβλίου. Τι είναι αυτό που κάνει, κατά τη γνώμη σας, μια φιλία να αντέχει στον χρόνο και στις δυσκολίες;

Για τις δύο ηρωίδες μου, η φιλία υπερβαίνει την απλή κοινωνική επαφή και γίνεται «σανίδα σωτηρίας». Ο δεσμός τους αντέχει γιατί υπάρχει μια βαθιά και σιωπηλή κατανόηση. Όταν έχεις μοιραστεί το ίδιο τραύμα ‒την απώλεια της πατρίδας, τον φόβο, τον εξευτελισμό της προσφυγιάς‒η σχέση που δημιουργείται δεν μπορεί να σπάσει από καμία καθημερινή μικροπρέπεια. Ο αληθινός φίλος είναι αυτός που ξέρει πότε πονάς χωρίς να χρειαστεί να μιλήσεις. Θεμέλιο για μια φιλία είναι να μπορείς να είσαι ο εαυτός σου απεκδυμένος από κάθε κοινωνικό ρόλο που έχεις υιοθετήσει, προκειμένου να επιβιώσεις.Αυτό που κρατά ζωντανή τη φιλία της Ρόης και της Μαρίκας, λοιπόν, είναι η κοινή τους απόφαση όχι απλώς να επιβιώσουν, αλλά να ζήσουν με αξιοπρέπεια. Γίνονται η μία το στήριγμα της άλλης στην προσπάθεια να χτίσουν μια νέα ζωή. Η φιλία τους δεν τρέφεται μόνο από το κοινό παρελθόν, αλλά και από την κοινή ελπίδα για το μέλλον.Και ξέρουν καλά πως αυτό που κάνει μια φιλία να αντέχει είναι η γενναιοδωρία. Το να βάζεις το εμείς πάνω από το εγώ, ειδικά όταν ο κόσμος γύρω καταρρέει.

·Η προσφυγιά αφήνει βαθιά τραύματα στις ζωές των ανθρώπων. Ποιο ήταν το πιο σημαντικό μήνυμα που θέλατε να περάσετε μέσα από τις εμπειρίες των ηρώων σας;

Η προσφυγιά μπορεί να σου στερήσει τα πάντα, αλλά δεν μπορεί να σου κλέψει την αξιοπρέπεια και την ικανότητα να ξαναγεννηθείς από τις στάχτες σου.Ο πρόσφυγας δεναφήνει πίσω του μόνο την πατρίδα του, το πιο σκληρό είναι ότι χάνει την ταυτότητά του, τηνυπόστασήτου, το ποιος είναι στα μάτια των άλλων. Κι αυτό το σοκείναι βαθύ και καταλυτικό. Ένας πρόσφυγας δε ζητάει απλώς ελεημοσύνη, ζητάει πίσω τη χαμένη του υπόσταση.Οι «Παστρικές»του βιβλίου κουβαλούσαν μια βαριά νοσταλγία για την πατρίδα που έχασαν,ωστόσο αυτή η μνήμη δεν τις καθήλωσε στον θρήνο, αλλά έγινετο εφαλτήριο για να δημιουργήσουν ξανά,να μεταβολίσουν το τραύμα σε δημιουργία.Η προσφυγιά αφήνει ουλές που δε σβήνουν ποτέ, αλλά τίποτα δεν μπορεί να υπερβεί τη βαθιά πίστη στην ανθρώπινη ανθεκτικότητα.

·Η Ρόη καλείται να διαλέξει ανάμεσα στον έρωτα, την αξιοπρέπεια και μια νέα ζωή. Πόσο δύσκολες είναι αυτές οι αποφάσεις όταν κάποιος έχει ήδη χάσει την πατρίδα του;

Όταν έχεις χάσει την πατρίδα σου, καμία απόφαση δεν είναι μόνο ρομαντική ή εύκολη.Κάθε επιλογή κουβαλάει το βάρος της υπαρξιακής επιβίωσης. Η Ρόηνιώθει ότι η αξιοπρέπεια είναι το τελευταίο της οχυρό, που όμως έχει απολέσει, όπως πιστεύει. Ο έρωτας είναι το λυτρωτικό καταφύγιο της ψυχής της, ωστόσο μέσα της ορθώνεται διαρκώς ο φόβος της απόρριψης και ο σαρκασμός της μοίρας. Παρ’ όλα αυτά, σε μια σπάνια για εκείνα τα χρόνια εκδήλωση γυναικείας χειραφέτησης, αποφασίζει να πάρει τη ζωή της στα χέρια της και να χτίσει το μέλλον της, κόντρα στα μηνύματα και τα στερεότυπα των καιρών.

·Η ιστορία ταξιδεύει από τη Μικρά Ασία στην Αθήνα και μέχρι τη Νέα Υόρκη. Πώς αλλάζουν οι άνθρωποι όταν αναγκάζονται να ξεκινήσουν τη ζωή τους από την αρχή;

Στη Μικρά Ασία η Ρόη ήξερε ακριβώς ποια ήταν. Στην Αθήνα έγινεη«ξένη»,η «παστρικιά». Στη Νέα Υόρκη ήταν απλώς ένας αριθμός στηΝήσο Έλις, μέρος μιας ανώνυμης μάζας μεταναστών. Όταν αλλάζεις συνεχώς περιβάλλον, αναγκάζεσαι να γίνεις χαμαιλέοντας. Μαθαίνεις να ζεις ανάμεσα σε δύο ή τρεις κόσμους, κουβαλώντας μια μόνιμη, γλυκόπικρη αίσθηση ότι δεν ανήκεις ολοκληρωτικά πουθενά.Στη Νέα Υόρκη, η Ρόη δε θέλει απλώς να επιβιώσει,αλλά να πετύχει, να αποδείξει σε όσους την υποτίμησαν ότι η αξία της δε χάθηκε. Ότι μπορεί να λύγισε,να έχασε την πατρίδα της, αλλά τελικά έγινε η ίδια πατρίδα για τον εαυτό της.

·Στο βιβλίο οι γυναίκες δείχνουν μεγάλη δύναμη, παρά τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν. Θεωρείτε ότι αυτή η δύναμη γεννιέται από τις δοκιμασίες ή υπάρχει πάντα μέσα τους;

Η Μικρασιατική Καταστροφή και η προσφυγιά, που ακολούθησε, διέλυσαν τους παραδοσιακούς ρόλους. Όταν οι άντρες, που μέχρι τότε ήταν οι προστάτες, λύγισαν κάτω από το βάρος της ήττας και της απώλειας, οι γυναίκες δεν είχαν την πολυτέλεια να θρηνήσουν. Η ανάγκη να επιβιώσουν, να προστατεύσουν ό,τι αγαπούν, να ταΐσουν τα παιδιά τους ξύπνησε μέσα τους ένα αρχέγονο ένστικτο. Οι δοκιμασίες δεν τους έδωσαν δύναμη, αλλά τους αφαίρεσαν τον φόβο, αναγκάζοντάς τες να ανακαλύψουν αποθέματα αντοχής που ούτε οι ίδιες φαντάζονταν ότι διέθεταν.Επέλεξαν να μείνουν όρθιες, ακόμη και όταν η κοινωνία τις έσπρωχνε στο περιθώριο. Κι αυτό δείχνει ότι η δύναμη δεν είναι απλώς μια αναγκεμένη αντίδραση, αλλά μια βαθιά εσωτερική ποιότητα.

·Αν οι αναγνώστες κρατούσαν μόνο μία σκέψη κλείνοντας τις Παστρικές, ποια θα θέλατε να είναι;

Οι «Παστρικές» δεν είναι μόνο μια ιστορία για την απώλεια και τη γυναικεία φύση. Είναι μια ιστορία για το πώς η ανθρώπινη ψυχή βρίσκει τον τρόπο να λάμπει και να δημιουργεί ζωή, ακόμη και μέσα από τις στάχτες.Κι ας μην ξεχνάμε ότι ο«ξένος», ο «πρόσφυγας», ο «Άλλος», που σήμερα ίσως κοιτάμε με καχυποψία, δεν είναι παρά η ιστορία των δικών μας παππούδων. Είναι ο καθρέφτης της δικής μας ανθρωπιάς.

Βλάρα Αλεξία