Νέστορας Φανάρας: "Το χιούμορ χωρίς νοημοσύνη παράγει απλώς χυδαιότητα".

Στη συλλογή διηγημάτων Η αλεπού της ερήμου, ο Νέστορας Φανάρας αφηγείται ιστορίες που κινούνται ανάμεσα στην απώλεια, τον έρωτα, τη μοναξιά και τη διαρκή αναζήτηση της ελευθερίας. Με έντονα αυτοβιογραφικά στοιχεία και έναν λόγο άμεσο, ο συγγραφέας μετατρέπει τη σύγχρονη πόλη σε μια συμβολική «έρημο», όπου ο άνθρωπος καλείται να συμφιλιωθεί με το παρελθόν του και να επαναπροσδιορίσει τη θέση του στον κόσμο. Στη συνέντευξη που ακολουθεί μιλά για τον ήρωά του, τις προσωπικές του διαδρομές και τη δύναμη της αλήθειας, της τρυφερότητας και της ελευθερίας.

1)      Ο τίτλος: Η αλεπού της ερήμου είναι πολύ συμβολικός. Τι σημαίνει για εσάς η αλεπού και ποια είναι η έρημος του βιβλίου;

Η αλεπού είναι Γάτα. Πανέξυπνη. Όμορφη, δυνατή, μα και εύθραυστη. Ζει μόνη, κυνηγάει, ψάχνει και είναι διαρκώς σε εγρήγορση. Είναι όμως και πονηρή, ψιλιασμένη. Και ξέρει πως τίποτα δεν είναι σίγουρο σε αυτόν τον κόσμο. Γι’ αυτό είναι πάντα έτοιμη για όλα.

Η έρημος είναι η πόλη. Το μέρος όπου οι άνθρωποι ζουν συγκεντρωμένοι σε μεγάλους αριθμούς.  Η Αθήνα ή απλώς η μεγάλη πόλη. Η έρημος των αγνώστων, μόνων και αποξενωμένων, πεζών ή οδηγών, που κυκλοφορούν αδιάκοπα στους δρόμους της και ψάχνουν, ζητάνε, προσφέρουν, κρύβονται μέσα στο πλήθος, φωνάζουν ή επιδεικνύονται για να τραβήξουν λίγη προσοχή, για να γλιτώσουν από την μοναξιά τους. Η έρημος των μόνων. Η έρημος του φόβου. Αυτή είναι η έρημος. Κι η Αλεπού σεργιανίζει τους δρόμους-αμμόλοφούς της άφοβη, άγρυπνη και πάντα έτοιμη για όλα.  

Κοιτώντας το από μια άλλη ματιά, το παρατσούκλι «αλεπού της ερήμου» δόθηκε κάποτε στον στρατηγό Ρόμελ που ήταν γνωστός για τα απρόβλεπτα χτυπήματα και τις πονηρές τακτικές παραπλάνησης στην εμπόλεμη έρημο. Εκμεταλλευόταν το άγριο περιβάλλον. Κρυβόταν, έκανε ελιγμούς με τα άρματα μάχης και εμφανιζόταν εκεί που οι Σύμμαχοι δεν τον περίμεναν. Κυρίως οι εχθροί του τον αποκαλούσαν έτσι για την ευφυΐα και τη στρατιωτική του ικανότητα. Σε μια αστική έρημο ζει και οργανώνει την «εμπόλεμη ζωή» του κι ο δικός μου ήρωας.

2)      Ο ήρωας σας, ο Αλέξανδρος, αφήνει πίσω του το άγιο όρος και βρίσκεται στην πολύβουη Αθήνα. Τι ήταν πιο δύσκολο γι’ αυτόν; Να φύγει από το μοναστήρι ή να βρει την θέση του στον κόσμο;

Και τα δύο ήταν πολύ δύσκολα. Τρομακτικά. Κατ’ αρχήν ο Αλέξανδρος, δεν έφυγε απλώς από το μοναστήρι· πέταξε ό,τι πίστευε στα σκουπίδια. Εγκατέλειψε κάθε ιδανικό και σκοπό που πίστεψε και υπηρέτησε εκεί. Αυτό έκανε. Παράτησε τον Θεό. Εγκατέλειψε συνειδητά την ‘’σωτηρία’’ του και την θέση του στον παράδεισο, για να γλιτώσει την ζωή του από την παράνοια και τον θάνατο που ζούσε στο μοναστήρι. Δεν υπήρχε άλλος τρόπος. Αρχικά, όταν πήγε εκεί, δόθηκε ολόψυχα και τελικά, ολόψυχα αποχώρησε από το μοναστήρι.

Όσο για την θέση του στον κόσμο, του πήρε 25 χρόνια για να βγάλει από μέσα του το μοναστήρι και τον Παπά. Σ’ αυτά τα χρόνια και με πολλές δυσκολίες και κόπο, έβρισκε σιγά σιγά τον τρόπο του, την θέση του, τον δρόμο του. Η αλήθεια είναι όμως πως ο Αλέξανδρος δεν είναι ένας άνθρωπος αυτού του κόσμου. Με την ευρεία έννοια της λέξης. Του κόσμου· δηλαδή της μάζας των ανθρώπων που ζει και κινείται μέσα στον πόνο και την άγνοια. Που ακολουθεί τη μόδα και πιστεύει στο σύστημα. Ο Αλέξανδρος είναι άνθρωπος της καρδιάς. Είναι καρδιά. Και μια καρδιά δεν πρέπει να πετιέται στο πεζοδρόμιο, ούτε να πέφτει σε βρώμικα χέρια ή σε κοφτερά δόντια. Η καρδιά χρειάζεται να ζει φροντισμένη, ήρεμη και όπως αυτή αγαπά. Για να μπορεί να αγαπά και να ζει. Αυτή τη θέση βρήκε ο Αλέξανδρος. Άλλο αν αναγκάζεται να γίνει ταυτόχρονα και μαχητής, για να επιβιώσει στον σύγχρονο κόσμο.

3)      Στα διηγήματά σας υπάρχουν, χιούμορ, έρωτας, ενοχές και μοναξιά. Ποιο από αυτά πιστεύετε ότι καθορίζει περισσότερο τη ζωή των ανθρώπων σήμερα;

Το χιούμορ το συναντώ και το απολαμβάνω. Εγώ γελάω συνέχεια, κυρίως με τον εαυτό μου και κάνω και τους άλλους να γελάνε, με τα έξυπνα αλλά και με τις βλακείες που λέω και κάνω. Ωστόσο το χιούμορ προϋποθέτει νοημοσύνη. Γιατί το χιούμορ χωρίς νοημοσύνη παράγει απλώς χυδαιότητα. Κι αυτό το συναντώ επίσης.

Ο έρωτας, ναι, πάντα καθορίζει τη ζωή των ανθρώπων. Η καύλα, η ταύτιση. Τρελαίνονται οι άνθρωποι. Θα ήταν όμως ευλογία για όλους μας να ερωτευόμαστε αληθινά. Από καύλα και αγάπη. Φτάνει. Δυστυχώς όμως οι περισσότεροι καμώνονται τον έρωτα, κι είναι σαν να ερωτεύονται από ψευδαισθήσεις, από τον φόβο της μοναξιάς κι από ανάγκη. Κι έτσι, καθώς αποτυγχάνουν ξανά και ξανά και συνεχίζουν να πονάνε, απαξιώνουν, ασυνείδητα ή και συνειδητά τον εαυτό τους και σταδιακά βυθίζονται στην ενοχή. Αυτή είναι η πραγματική απαξίωση του εαυτού.

Οι ενοχές είναι ο πόλεμος που ζούμε όλοι. Εδώ κι αν χρειάζεται να γίνεις αλεπού για να τους ξεφύγεις. Όσο για το αίσθημα της μοναξιάς, αυτό καθορίζει τις ζωές των περισσοτέρων ανθρώπων. Θα ήταν ωραίο να την αγκαλιάσουμε την μοναξιά μας και να μάθουμε τι έχει να μας πει ο μόνος άνθρωπος που δεν του κάναμε ποτέ παρέα. Ο εαυτός μας. Νομίζω πως ο Αλέξανδρος μέσα στο βιβλίο το κάνει.

4)      Ο ήρωας σας μοιάζει να συγκρούεται συνεχώς με κανόνες και στερεότυπα. Πιστεύετε ότι ο άνθρωπος μπορεί πραγματικά να ζήσει ελεύθερος; Ή πάντα κάτι τον περιορίζει;

Ο ήρωας συγκρούεται πολύ συχνά, πράγματι, με τους κανόνες και τα στερεότυπα των άλλων γύρω του, αλλά κυρίως με τον εαυτό του και με τους κανόνες και τα στερεότυπα που κουβαλούσε από τους γονείς του, το σπίτι και το μοναστήρι. Προσπαθούσε και πάσχιζε να τα σπάσει όλα. Έτσι είναι αυτός, δεν χαμπαριάζει. Περνάει και ντουβάρια γυμνός, άμα λάχει. Τον αγαπώ γι’ αυτό, γιατί παλεύει με κάθε τρόπο που μπορεί για να ζήσει ελεύθερος. Μα η ελευθερία αναδύεται μόνο όταν έχουμε αποβάλει τον φόβο. Και η αγάπη είναι ο τρόπος για να εκλείψει ο φόβος. Όχι η σύγκρουση ή οι κανόνες. Η αγάπη. Μόνο αυτή. Νομίζω πως αυτό μαθαίνει σιγά – σιγά ο Αλέξανδρος μαζί με τους αναγνώστες του. Μακάρι.

5)      Το βιβλίο έχει έντονα αυτοβιογραφικά στοιχεία. Ήταν δύσκολο να εκθέσετε τόσο προσωπικές σκέψεις και εμπειρίες;

Ήταν απαραίτητο. Το μόνο που είχα για να δώσω ή να μοιραστώ ήταν η αλήθεια μου. Δεν έχει σημασία πόσο δύσκολο ήταν. Ο εκφυλισμός, ο πνευματικός, ιδεολογικός και ηθικός εκφυλισμός της κοινωνίας μας δεν έχει άλλο γιατρικό από την αλήθεια. Αναγκάστηκα να εκτεθώ, κυρίως στον Κανόνα Ερωτικό, για να μπορέσω μέσα από την ιστορία που έζησα στο μοναστήρι να εκθέσω τα κακώς κείμενα. Στην περίπτωση της αλεπούς η βρωμιά και η υποκρισία μεταφέρεται στην ανοιχτή πόλη, στην κοινωνία μας που νοσεί από τον πυρήνα της. Αυτά εκθέτω και αυτό δεν γίνεται χωρίς να εκτεθώ.

6)      Παρά τις σκληρές πλευρές της πόλης στο βιβλίο υπάρχει και πολύ τρυφερότητα. Πιστεύετε πως η τρυφερότητα είναι σήμερα μια μορφή δύναμης;

Η τρυφερότητα είναι το μεγάλο μας όπλο και μια στρατηγική πράξη στην «εμπόλεμη» πόλη. Είναι και η παράλληλη δύναμη του Αλέξανδρου. Με αυτήν θεραπεύει τον πόνο, ηρεμεί την αγριεμένη του ψυχή. Η τρυφερότητα είναι προνόμιο των ανθρώπων που έχουν καρδιά. Κι ο Αλέξανδρος είναι αλεπού με καρδιά σαν μικρού παιδιού.

7)      Οι ήρωες σας κάνουν λάθη, σαμποτάρουν τον εαυτό τους και προσπαθούν να ξανασταθούν στα πόδια τους. Πιστεύετε ότι οι αποτυχίες μας μαθαίνουν περισσότερα από τις επιτυχίες;

Ένα λάθος είναι άλλη μια ευκαιρία για γνώση. Λατρεύω τους χαρακτήρες που κάνουν τα λάθη τους τρόπο για να σταθούν στα πόδια τους και να γίνουν μαχητές.  

8)       Αν θέλατε ο αναγνώστης να κρατήσει μόνο μία σκέψη κλείνοντας το βιβλίο, ποια θα θέλατε να είναι;

Ελευθερία. Τίποτα άλλο.

 Βλάρα Αλεξία