Αλεξία Καλογεροπούλου: "Άλλο να αποδεχόμαστε ένα συναίσθημα και άλλο να το αφήνουμε ανεξέλεγκτο".

Στο παιδικό βιβλίο Υπάρχουν μέρες…, η Αλεξία Καλογεροπούλου αξιοποιεί τη γλώσσα του καιρού για να μιλήσει στα παιδιά για τα συναισθήματα, τη σημασία της αποδοχής τους και τη συναισθηματική ανθεκτικότητα. Με ευαισθησία, λιτότητα και ουσιαστικό παιδαγωγικό υπόβαθρο, δημιουργεί μια ιστορία που λειτουργεί ως αφορμή για διάλογο ανάμεσα σε παιδιά και ενήλικες. Στη συνέντευξη που ακολουθεί μιλά για τη δύναμη της λογοτεχνίας να καλλιεργεί τη συναισθηματική νοημοσύνη, τη συνεργασία της με την εικονογράφο και το μήνυμα που ελπίζει να κρατήσουν οι μικροί αναγνώστες. 

Στο βιβλίο ο καιρός λειτουργεί ως μεταφορά των συναισθημάτων. Τι σας οδήγησε να επιλέξετε αυτή τη γλώσσα επικοινωνίας με τα παιδιά και τι πιστεύετε ότι τους προσφέρει;

Ο καιρός είναι κάτι που τα παιδιά ήδη γνωρίζουν και έχουν βιώσει με το σώμα τους. Έχουν νιώσει τη ζέστη του ήλιου, το νερό της βροχής, τον άνεμο στο πρόσωπό τους, την αίσθηση που αφήνει η συννεφιά. Ήθελα μια γλώσσα που να μην χρειάζεται να την εξηγήσω, αλλά να την «αναγνωρίζουν» τα παιδιά αμέσως. Ο καιρός δίνει επιπλέον μια πολύτιμη απόσταση: αντί να πούμε «είμαι θυμωμένος» ή «φοβάμαι», μπορούμε να πούμε «σήμερα έχει καταιγίδα μέσα μου» και αυτό εξωτερικεύει το συναίσθημα, το κάνει λιγότερο απειλητικό και πιο εύκολο να το εξετάσει κανείς πιο αποστασιοποιημένα, αντί να νιώθει ότι «είναι» το συναίσθημα.

Πολλές φορές τα παιδιά δυσκολεύονται να κατονομάσουν όσα αισθάνονται. Πιστεύετε ότι η λογοτεχνία μπορεί να γίνει το πρώτο βήμα για να αποκτήσουν συναισθηματικό λεξιλόγιο;

Σίγουρα. Πολλά παιδιά νιώθουν κάτι έντονο αλλά δεν έχουν ακόμα τις λέξεις για να το πουν και αυτό συχνά μεταφράζεται σε κλάμα, ξέσπασμα, θυμό ή σιωπή. Η λογοτεχνία μπορεί να δώσει λέξεις εκεί που δεν υπήρχαν, αλλά και εικόνες, μεταφορές, χαρακτήρες που «νιώθουν πρώτοι» για λογαριασμό του παιδιού, ώστε το ίδιο να αναγνωρίσει και να σκεφτεί: «α, κι εγώ αυτό νιώθω». Είναι σαν να τους δίνουμε έναν χάρτη για έναν τόπο που ήδη βρίσκονται, αλλά δεν γνώριζαν το όνομά του.

Πόσο σημαντικό είναι να μεγαλώνουν τα παιδιά χωρίς να χαρακτηρίζουν κάποια συναισθήματα ως "καλά" και άλλα ως "κακά";

Πιστεύω πως αυτό είναι από τα πιο σημαντικά πράγματα που μπορούμε να τους δώσουμε. Όταν ένα παιδί μαθαίνει ότι ο θυμός ή ο φόβος είναι «κακά» συναισθήματα, μαθαίνει ταυτόχρονα να φοβάται να τα εκφράσει, να ντρέπεται γι' αυτά, να τα κρύβει, ίσως και να ντρέπεται για τον εαυτό του όταν τα νιώθει. Όλοι οι «καιροί», όμως, και η καταιγίδα και η ηλιοφάνεια,  είναι φυσιολογικοί, χρήσιμοι με τον τρόπο τους και προπάντων παροδικοί. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι όλες οι συμπεριφορές είναι ανεκτές. Άλλο να αποδεχόμαστε ένα συναίσθημα και άλλο να το αφήνουμε ανεξέλεγκτο. Η καταιγίδα είναι φυσιολογική, αλλά μαθαίνουμε και τι να κάνουμε για να μην πλημμυρίσει το σπίτι. Τα παιδιά χρειάζονται και τα δύο: να νιώθουν ότι τα συναισθήματά τους είναι αποδεκτά, αλλά και να μαθαίνουν τρόπους να τα διαχειρίζονται. Και το πρώτο βήμα για να διαχειριστούμε τα συναισθήματά μας είναι να τα αναγνωρίσουμε.

Η αφήγηση είναι λιτή, αλλά γεμάτη εικόνες και συμβολισμούς. Πόσο δύσκολο είναι να μιλήσει κανείς στα παιδιά για τόσο σύνθετα θέματα με τρόπο απλό, χωρίς όμως να γίνεται απλοϊκός;

Είναι ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση της γραφής για παιδιά. Χρειάστηκε πολλή δουλειά ώστε κάθε πρόταση να είναι λιτή, αλλά να μην αδειάζει από νόημα, να αφήνει χώρο στο παιδί (και στον ενήλικα που διαβάζει μαζί του) να προσθέσει τη δική του εμπειρία. Δεν ήθελα να «εξηγήσω» τα συναισθήματα σαν ορισμούς λεξικού, ήθελα η ίδια η εικόνα του καιρού να μιλήσει πρώτη και το κείμενο να είναι απλώς ο μίτος που την ακολουθεί.

Η εικονογράφηση της Κατερίνας Παπαδημητροπούλου συνομιλεί ουσιαστικά με το κείμενο. Πώς εξελίχθηκε η συνεργασία σας και πόσο επηρέασαν οι εικόνες την τελική μορφή του βιβλίου;

Η συνεργασία μας με την Κατερίνα προέκυψε εντελώς αυθόρμητα. Από την αρχή υπήρξε μια κοινή γλώσσα ανάμεσά μας. Η Κατερίνα κατάλαβε αμέσως ότι το βιβλίο δεν χρειαζόταν εικόνες που απλώς «συνοδεύουν» το κείμενο, αλλά εικόνες που συνομιλούν μαζί του. Η ζεστασιά και η χαρούμενη ενέργεια που έβαλε σε κάθε σελίδα έδωσαν στο κείμενο κάτι που οι λέξεις μόνες τους δεν θα μπορούσαν: έναν κόσμο μέσα στον οποίο το παιδί μπορεί να μπει και να περπατήσει με ασφάλεια.

Το βιβλίο συνοδεύεται από εκπαιδευτικό υλικό για γονείς, εκπαιδευτικούς και ειδικούς. Θεωρείτε ότι σήμερα υπάρχει μεγαλύτερη ανάγκη να καλλιεργούμε τη συναισθηματική νοημοσύνη των παιδιών και μέσα από την ανάγνωση;

Νομίζω πως ναι, ίσως περισσότερο από ποτέ. Τα παιδιά σήμερα μεγαλώνουν μέσα σε πολλή πληροφορία και έντονους ρυθμούς, αλλά όχι πάντα με τον χρόνο ή τον χώρο να κατανοήσουν τι νιώθουν. Η ανάγνωση, ιδίως όταν γίνεται μαζί με έναν ενήλικα, είναι από τις λίγες στιγμές όπου σταματάμε, μιλάμε, ρωτάμε «εσύ τι θα έκανες;». Γι' αυτό και το βιβλίο συνοδεύεται από υλικό για γονείς, εκπαιδευτικούς και ειδικούς. Η ανάγνωση μπορεί να είναι η αφετηρία, αλλά χρειάζεται και συνέχεια στην καθημερινότητα.

Υπάρχει κάποιο συναίσθημα ή κάποια "καιρική κατάσταση" που θεωρείτε ότι οι μεγάλοι δυσκολεύονται περισσότερο να αποδεχτούν στα παιδιά τους και γιατί συμβαίνει αυτό;

Θα έλεγα ο θυμός, ίσως και η θλίψη όταν παρατείνεται. Πολλοί ενήλικες μεγαλώσαμε ακούγοντας «μη θυμώνεις», «μη στεναχωριέσαι», σαν να ήταν αυτά τα συναισθήματα κάτι που έπρεπε να διορθωθεί γρήγορα. Έτσι, όταν βλέπουμε το δικό μας παιδί θυμωμένο ή λυπημένο, νιώθουμε ενστικτωδώς την ανάγκη να το «φτιάξουμε» αμέσως, αντί να μείνουμε απλώς δίπλα του όσο περνάει η καταιγίδα. Το να επιτρέψουμε σε ένα συναίσθημα να υπάρξει, χωρίς να βιαστούμε να το διώξουμε, είναι δύσκολο, γιατί πρώτα πρέπει να το έχουμε καταφέρει αυτό εμείς οι ίδιοι, οι ενήλικες, για τον εαυτό μας.

Αν ένα παιδί, κλείνοντας το βιβλίο, κρατούσε μόνο μία σκέψη ή ένα συναίσθημα μαζί του, ποιο θα θέλατε να είναι αυτό και γιατί;

Ότι ό,τι κι αν νιώθει σήμερα, δεν είναι μόνιμο, δεν είναι κάτι που το ορίζει ως άνθρωπο και ως προσωπικότητα. Αν μπορούσα να προσθέσω δυο σκέψεις ακόμα, θα έλεγα να θυμάται ότι πίσω από κάθε σύννεφο υπάρχει ο ήλιος που περιμένει, έτοιμος να ξαναλάμψει, όσο σκοτεινή κι αν είναι η μέρα. Και επίσης ότι δεν χρειάζεται να σηκώνει όλο το βάρος των συναισθημάτων μόνο του. Μπορεί κάπου να στραφεί και να μοιραστεί αυτό που νιώθει με ασφάλεια και αποδοχή.

 Βλάρα Αλεξία