Ανδρέας Ζαφείρης: "Το μεγαλύτερο συναισθηματικό στοίχημα ήταν να μπορέσω να δω το ιστορικό πλαίσιο «αντικειμενικά», καθώς μέλη της οικογένειάς μου ήταν εξόριστοι στη Μακρόνησο".

Η νέα παράσταση του Ανδρέα Ζαφείρη, Μακρόνησος/Τρωάδες, συναντά την αρχαία τραγωδία του Ευριπίδη με μία από τις πιο σκοτεινές σελίδες της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Ο σκηνοθέτης και συγγραφέας επιχειρεί μια τολμηρή δραματουργική σύνθεση, όπου ο πόνος, η βία και η αντοχή των γυναικείων μορφών της Τροίας συνομιλούν με τη μνήμη της εξορίας, αναδεικνύοντας τη διαχρονικότητα του τραγικού και τον αδιάκοπο αγώνα για ελευθερία και δικαιοσύνη. Στη συνέντευξη που ακολουθεί, ο Ανδρέας Ζαφείρης μιλά για το συναισθηματικό και δημιουργικό στοίχημα της παράστασης, για τη διαχείριση της ιστορικής μνήμης και της θεατρικής ευαισθησίας, αλλά και για το μήνυμα που φιλοδοξεί να αφήσει στον θεατή.

Η παράσταση διασταυρώνει την αρχαία τραγωδία με μια σκοτεινή σελίδα της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Πώς νιώθετε να φέρνετε αυτή τη συνύπαρξη στο θεατρικό σανίδι;

Ο ιστορικός χρόνος είναι συνεχής και ασυνεχής ταυτόχρονα. Εξ ορισμού, επίσης, τα τραγικά κείμενα είναι διαχρονικα και ως τέτοια πρέπει να προσεγγίζονται. Η σύνδεση, επομένως, ενός τέτοιου κειμένου με ένα σύγχρονο γεγονός είναι και η ουσιαστική του πραγμάτωση και δικαίωση.

Ποιο ήταν το μεγαλύτερο συναισθηματικό ή δημιουργικό στοίχημα κατά την προετοιμασία της παράστασης;

Το μεγαλύτερο συναισθηματικό στοίχημα ήταν να μπορέσω να δω το ιστορικό πλαίσιο «αντικειμενικά», καθώς μέλη της οικογένειάς μου ήταν εξόριστοι στη Μακρόνησο. Αυτό ήταν ένα κίνητρο, αλλά και μια παγίδα. Γιατί δεν μπορεί το υποκειμενικό στοιχείο να ρίχνει σκιά στη κρίση ή στην αισθητική ματιά. Γι’ αυτό και το δημιουργικό στοίχημα ήταν να αποφύγω την εύκολη επίκληση στο συναίσθημα.

Η Μακρόνησος λειτουργεί ως σκηνικό, αλλά και ως «χαρτογραφημένη μνήμη». Πώς επηρεάζει αυτό την ερμηνεία ή τη σκηνοθετική σας προσέγγιση;

Η Μακρόνησος είναι, στο έργο, ένας τόπος ταυτόγχρονα πραγματικός, ιστορικός, όσο και συμβολικός διαχρονικός. Είναι αιτία, αλλά και αφορμή. Μιλάμε για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον. Για κάθε Μακρόνησο που υπήρξε και υπάρχει και δεν πρέπει να υπάρξει ξανά. 

Οι Τρωάδες αποκτούν νέα πνοή μέσα στην παράσταση. Τι νέο ή αναπάντεχο ανακαλύψατε στο έργο του Ευριπίδη κατά τη σύνδεσή του με τη σύγχρονη ιστορία;

Αυτό που ανακαλύπτεις είναι ότι η «Εκάβη», η «Πολυξένη», η «Ανδρομάχη», η «Κασσάνδρα» είναι πρόσωπα υπαρκτά. Είτε στις όχθες της Τροίας πριν 3300 χρόνια, είτε στα βράχια της Μακρονήσου πριν 75 χρόνια, είτε σημερα στη Γάζα. Δεν είναι πρόσωπα του μύθου, είναι γυναίκες ζωντανές. Δίπλα μας...

Το έργο μιλά για βία, καταπίεση αλλά και αντοχή. Πώς χειριστήκατε τις έντονες σκηνές χωρίς να χάσει η παράσταση την ευαισθησία της;

Σκηνές βίας, κάθε μορφής βίας, είναι υπαρκτές παντού γύρω μας. Στη θεατρική σκηνή  το μέγεθός τους μειώνεται για να μπορέσει να αντέξει ο θεατής, και να ευαισθητοποιηθεί μέσω αυτών Εαν είχαμε ρεαλιστική βία αντί για σύμβαση στο θέατρο, η δύναμη της κάθαρσης θα χανόταν..  Καθόλου τυχαία στην αρχαία τραγωδία ο φόνος ποτέ δεν αναπαριστάται επί σκηνής.  Μην ξεχνάμε ότι ο Διόνυσος ήταν θεός της ανθρωποθυσίας.

Ποιες ήταν οι προκλήσεις στην προσέγγιση των γυναικείων χαρακτήρων και των ιστοριών των εξορίστων;

Πολλές! Από το να παραμείνεις πιστός στο αρχειακό υλικό έως το να μπορέσεις να το δεις στην οικουμενική του διάσταση, είναι ένα μεγάλο πεδίο προκλήσεων και ανοιχτών στοιχημάτων. Το πιο σημαντικό ίσως; Ο «ιερός σεβασμός» που οφείλει ο δημιουργός να δείχνει στα πραγματικά πρόσωπα. Οτιδήποτε άλλο θα ήταν ύβρις.

Ο ποιητικός διάλογος ανάμεσα στο παρελθόν, το παρόν και το μέλλον είναι κεντρικός. Πώς καταφέρατε να αποδώσετε αυτή τη διαχρονικότητα στη σκηνή;

Υπάρχει ενας ρόλος «κλειδί» που λειτουργεί ως οδηγός: ο ρόλος της Κασσάνδρας. Με το χάρισμα της προφητείας, μπορεί να ταξιδέψει σε κάθε διάσταση του χρόνου και εμείς να παρακολουθήσουμε τη ματιά της.

Η παράσταση θίγει ζητήματα μνήμης, ελευθερίας και ανθρώπινης φύσης. Ποιο μήνυμα θα θέλατε να μείνει στον θεατή μετά το τέλος;

Ιδανικά ότι οι «ηττημένοι» δεν είναι μια αποδεκτή συνθήκη. Ότι δεν υπάρχει «ήττα» στον διαρκή αγώνα για ελευθερία και δικαιοσύνη. Μόνο στιγμές υποχώρησης, στιγμές ανασύνταξης για μια νέα πορεία, για τις μάχες που έρχονται.

Πώς ήταν η συνεργασία μεταξύ ηθοποιών, σκηνοθέτη και υπόλοιπου team ώστε να ζωντανέψει ένα τόσο απαιτητικό και πολυεπίπεδο έργο;

 Είχαμε μια άψογη συνεργασία, χωρίς εντάσεις, συγκρούσεις και φθορά. Ένα τέτοιο πλαίσιο είναι η ιδανική συνθήκη για να μπορέσει ο κάθε καλλιτέχνης να λειτουργήσει και να βρεθεί κοντά στην ουσία του έργου του: να είναι συμμέτοχος και κοινωνός σε μια υπερβατική συνθήκη, όπως οφείλει να είναι το θέατρο.

Αν έπρεπε να περιγράψετε με μία λέξη ή φράση την ουσία της παράστασης, ποια θα ήταν και γιατί;

Μια λέξη: Ελευθερία. 

Μια φράση: Δεν υπάρχει ήττα. Πίστη, Αξιοπρέπεια, Πείσμα μέχρι το άδικο να μην έχει ούτε ένα τόσο δα τόπο να σταθεί, ούτε σε ένα τόσο δα μικρό νησί, όπως η Μακρόνησος.

 

Βλάρα Αλεξία,25/9/2025