Βιολέττα Μπούσιου: "Η Αγία Θεοδώρα υπηρέτησε όλους τους ρόλους της επίγειας ζωής της με υπομονή, ταπεινοφροσύνη, διάκριση, φιλανθρωπία και ανεξικακία".

Με βαθιά αγάπη για την ιστορία και σεβασμό για τις εμβληματικές μορφές του ελληνισμού, η συγγραφέας Βιολέττα Μπούσιου μάς προσφέρει ένα νέο, συναρπαστικό βιβλίο με τίτλο Αγία Θεοδώρα. Η Βασίλισσα της Άρτας. Μέσα από τις σελίδες του, ζωντανεύει την πορεία μιας δυναμικής γυναίκας που έγραψε τη δική της ιστορία στην Ήπειρο του 13ου αιώνα, μια γυναίκα που τιμήθηκε από τον λαό ως αγία, και παραμένει σύμβολο ευσέβειας, δύναμης και δικαιοσύνης.

Με αφορμή την κυκλοφορία του βιβλίου, συνομιλούμε με τη συγγραφέα για την έρευνα που προηγήθηκε, τη συγγραφική πρόκληση της απόδοσης μιας ιστορικής μορφής με σύγχρονη ματιά, αλλά και για το πώς η ίδια εμπνέεται από τις γυναίκες της Ιστορίας για να αφηγηθεί ιστορίες με βάθος, συναίσθημα και δύναμη.

Τι ήταν εκείνο που σας κέντρισε αρχικά το ενδιαφέρον στην προσωπικότητα της Αγίας Θεοδώρας και σας ώθησε να ασχοληθείτε εις βάθος με την ιστορία της;

Η Αγία Θεοδώρα, η Βασίλισσα της  Άρτας έζησε τον 13^ο αιώνα αλλά η ζωή της έχει όλα τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της ζωής μιας σύγχρονης γυναίκας. Υπήρξε ιδιαίτερα όμορφη, εξαιρετικά ευφυής, ελεήμων  και ταπεινή. Παρόλα αυτά βίωσε την απιστία του συζύγου της  και την απομάκρυνσή της από το παλάτι. Η υπομονή που επέδειξε στις θλίψεις της ζωής της και η ταπεινοφροσύνη της,  καθ’ όλη τη διάρκεια της  ηγεμονίας του συζύγου της  Μιχαήλ Β΄ Κομνηνού Δούκα  στο  κράτος της Ηπείρου, και της ίδιας,  ως Βασίλισσας της  Άρτας, ήταν τα δύο στοιχεία της προσωπικότητάς της που με εντυπωσίασαν περισσότερο. Όμως, αν η Αγία Θεοδώρα δεν είχε μεγαλώσει στα Σέρβια Κοζάνης και αν εγώ δεν είχα ξεκινήσει από τη Φιλιππιάδα της Πρέβεζας τη σταδιοδρομία μου στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση,  πιστεύω πως  δεν θα είχα ασχοληθεί σε βάθος με τον  βίο της Αγίας Θεοδώρας.

Η Θεοδώρα δεν ήταν απλώς μια βασίλισσα ή μια αγία – ήταν και διπλωμάτης. Ποια ήταν, κατά την άποψή σας, η μεγαλύτερη πολιτική της επιτυχία και πώς την πέτυχε;

Οι επιτυχίες -όπως και οι αποτυχίες-  στη ζωή μας οφείλονται τις περισσότερες φορές  σε μια συγκεκριμένη στάση  ζωής. Η  Βασίλισσα Θεοδώρα ξεχώριζε για τη σύνεση και τη διάκρισή της στις  διαπραγματεύσεις με την  αυτοκρατορία της Νίκαιας. Αυτά τα  χαρακτηριστικά  της  διευκόλυναν,  εκ των πραγμάτων,  την επίτευξη των  συνθηκών ειρήνης ανάμεσα στα δύο αντίπαλα κράτη και  ως εκ τούτου όλες οι πρωτοβουλίες της για την αρμονική τους  συνύπαρξη ήταν εξίσου σημαντικές. Εκ του αποτελέσματος όμως, η μακροβιότερη συνθήκη ειρήνης ανάμεσα στο Δεσποτάτο της Ηπείρου και την Αυτοκρατορία της Νίκαιας ήταν η συνθήκη του 1252. Κατά την διάρκειά της ανεγέρθηκαν περίτεχνες βυζαντινές εκκλησίες και μεγάλα ιστορικά μοναστήρια στο Δεσποτάτο της Ηπείρου. Το καθοριστικό στοιχείο για την  έκβαση αυτής της διαπραγμάτευσης υπήρξε η αμοιβαία εκτίμηση που συνέδεε την βασίλισσα της Άρτας, Θεοδώρα,  με  τον αυτοκράτορα της Νίκαιας, Ιωάννη Βατάτζη.

Στο βιβλίο σας αναδεικνύεται ο ρόλος της Άρτας, της Θεσσαλονίκης και των Σερβίων στον βυζαντινό κόσμο. Πώς συνέβαλαν αυτοί οι τόποι στη διαμόρφωση της πολιτικής και θρησκευτικής ταυτότητας της εποχής;

Η απάντησή μου  εμπεριέχεται στην αντίστροφη ανάγνωση της ερώτησής σας. Η πολιτική και η θρησκευτική ταυτότητα της εποχής διαμόρφωσαν τα βυζαντινά χαρακτηριστικά της Άρτας, της Θεσσαλονίκης και των Σερβίων σε βάθος χρόνου. Η κληρονομιά που μας άφησε το Βυζάντιο αποδεικνύει τη μεγάλη πίστη της  πολιτικής εξουσίας και του  λαού του  στον Τριαδικό Θεό,  την Παναγία και τους Αγίους,  για αυτό και όλοι  οι ιεροί ναοί  και τα  μοναστήρια εκείνης της περιόδου διατηρούν  ακόμα τη μεγαλοπρέπεια  και τη χάρη,  που προκαλούν  συγκίνηση  και χαρίζουν παρηγοριά και ελπίδα στις ανθρώπινες καρδιές.

Ο διαχωρισμός κοσμικής και πνευματικής εξουσίας είναι συχνά θολός στο Βυζάντιο. Πιστεύετε πως η Θεοδώρα αποτελεί παράδειγμα σύνθεσης των δύο ή υπήρξαν εντάσεις και αντιφάσεις στον ρόλο της;

Η Βασίλισσα της Άρτας Θεοδώρα δεν ανακηρύχθηκε τυχαία Αγία πρώτα από τον λαό της Άρτας και κατόπιν από την Ορθόδοξη Εκκλησία. Η μεγάλη της  πίστη στον Θεό οριοθετούσε διαρκώς  τη ζωή της και διαμόρφωνε τις πράξεις της. Η υπομονή, η  ταπείνωση, η διάκριση, η σύνεση, η ανεξικακία και η φιλανθρωπία συνιστούσαν βασικά στοιχεία της προσωπικότητάς της. Η ανυπαρξία  εγωισμού διευκόλυνε επίσης την επικοινωνία της  με τον λαό  της Άρτας και ταυτόχρονα δημιουργούσε  γέφυρες συνεργασίας με τους εκάστοτε φορείς της  εξουσίας της αυτοκρατορίας  της Νίκαιας. Η βασίλισσα της Άρτας Θεοδώρα μετά  την  πενταετή διάσταση με τον σύζυγό της  Μιχαήλ Β΄ Κομνηνό Δούκα, έναν εξαιρετικά φιλόδοξο ηγεμόνα,   κατάφερε να συμβιώσει αρμονικά μαζί του   για το υπόλοιπο της ζωής της,  εξισορροπώντας  τις αντιθέσεις  και υπομένοντας κάθε νέα  δοκιμασία αγόγγυστα.  Επομένως οι εντάσεις και οι αντιφάσεις στο ρόλο της υπήρξαν  και  «τα μέσα»  που την οδήγησαν στην Αγιότητα.

Αναφέρετε στο έργο σας την αντιπαλότητα μεταξύ του Δεσποτάτου της Ηπείρου και της Αυτοκρατορίας της Νίκαιας. Πώς επηρέασε αυτή η αντιπαράθεση την πορεία της Θεοδώρας και την ίδια τη βυζαντινή κληρονομιά;

Ο ανταγωνισμός ανάμεσα στο Δεσποτάτο της Ηπείρου και την αυτοκρατορία της Νίκαιας καθυστέρησε την ανασύσταση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Αν τα δύο κράτη είχαν  συνεργαστεί αμέσως μετά τον διαμελισμό της Βυζαντινής αυτοκρατορίας εναντίων των Λατίνων,  είναι εύλογο πως η απελευθέρωση της Κωνσταντινούπολης θα είχε επιτευχθεί νωρίτερα. Η Αγία Θεοδώρα ουδέποτε ενέδωσε  στην προσωπική φιλοδοξία, ενώ  οι δυσκολίες τις περισσότερες φορές ενεργοποιούν θετικά  τις δυνατότητες των ανθρώπων. Η Βυζαντινή κληρονομιά που άφησε πίσω της η Αγία Θεοδώρα δεν είναι μόνον οι ιεροί βυζαντινοί ναοί και τα μοναστήρια, που ανήγειρε ως έργα «μετανοίας» ο  σύζυγός της  Μιχαήλ Β΄ Κομνηνός  Δούκας,  αλλά  η Βασίλισσα της Άρτας, Θεοδώρα, ανέδειξε επίσης τη  συνεργασία μεταξύ των κρατών   ως τον  άριστο τρόπο  άσκησης της πολιτικής εξουσίας.  

Συγκρίνοντας την εποχή της Αγίας Θεοδώρας με το σήμερα, βλέπετε αναλογίες στον τρόπο που οι γυναίκες διεκδικούν ή ασκούν εξουσία;

Η Αγία Θεοδώρα δεν διεκδίκησε την πολιτική εξουσία. Την άσκησε εκ των πραγμάτων για να αμβλύνει τις αντιπαλότητες  που δημιουργούσε  με τους διαρκείς πολέμους εναντίον της αυτοκρατορίας της Νίκαιας ο σύζυγός της και Δεσπότης της Ηπείρου, Μιχαήλ Β΄ Κομνηνός Δούκας.  Οι σύγχρονες γυναίκες, όπως ακριβώς και οι άνδρες   που διεκδικούν ή ασκούν εξουσία,  δεν στερούνται  εγωισμού και φιλοδοξίας.  Αυτό βεβαίως δεν αποκλείει τις εξαιρέσεις. Πάντως, η δυτική φιλοσοφία που ακολουθούμε σήμερα ως τρόπο ζωής,  ενισχύει τον εγωισμό στον άνθρωπο, γεγονός που προκαλεί  ανισότητες  και δημιουργεί αντιπαλότητες στη διαχείριση των κοινωνικών προβλημάτων.

Η αφήγηση της ζωής της Θεοδώρας περιλαμβάνει και προσωπικές δοκιμασίες, όπως η εξορία. Πόσο καθοριστικές ήταν αυτές οι εμπειρίες για την πνευματική της μετέπειτα πορεία;

Η Αγία Θεοδώρα πίστευε πως οι δοκιμασίες που της τύχαιναν, όσο σκληρές και αν ήταν, ήταν θέλημα Θεού. Η πίστη αυτή καλλιεργούσε την  υπομονή της και η διαμαρτυρία ήταν άγνωστη στη ζωή της.  Άλλωστε,  η πίστη  της Αγίας Θεοδώρας στον Θεό ξεκίνησε  από την παιδική της ηλικία και παρέμεινε ακλόνητη σε όλη τη διάρκεια της ζωής της.

Η έρευνά σας εστιάζει και στη "μνήμη" των γεγονότων. Πώς αντιμετωπίσατε τις πηγές; Υπήρξαν ιστορικά κενά που σας δυσκόλεψαν ή που αφήνουν χώρο για ερμηνείες;

Καταρχήν επέλεξα να πληροφορηθώ τα ιστορικά γεγονότα της εποχής από συγγραφείς αξιόπιστους  και σύγχρονους με την  περίοδο της ηγεμονίας στο κράτος της Ηπείρου,  του Μιχαήλ Β΄ Κομνηνού Δούκα.  Το  ίδιο έκανα και με τον βίο της Βασίλισσας της Άρτας,  Θεοδώρας,  ως Αγίας. Από την επαγγελματική μου εμπειρία ακολούθησα το αξίωμα ότι η λογική και η αλήθεια, κατά κανόνα,   συμπορεύονται. Ανεξάρτητα πάντως από την προσωπική άποψη που διαμόρφωσα  για τα γεγονότα,   όπου υπήρχαν διαφορετικές απόψεις τις διατύπωσα και στο κείμενο του βιβλίου μου. Στόχος μου ήταν να αποκτήσει ο αναγνώστης  μια εικόνα για την εποχή,  με έναν τρόπο σχετικά ευχάριστο.   Βεβαίωςοι πληροφορίες είναι πολλές, κυρίως στο πρώτο κεφάλαιο,  και παρότι χρησιμοποιώ  γλώσσα απλή και ρέουσα, στο κομμάτι  αυτό   η  προσοχή του αναγνώστη είναι αναγκαία.

Ποιο μήνυμα θεωρείτε πως έχει η μορφή της Αγίας Θεοδώρας να μεταφέρει στον σημερινό αναγνώστη; Είναι μία μορφή που μπορεί να λειτουργήσει παραδειγματικά ή/και πολιτικά ακόμη και σήμερα;

Η Αγία Θεοδώρα υπηρέτησε όλους τους ρόλους της επίγειας ζωής της με  υπομονή, ταπεινοφροσύνη, διάκριση, φιλανθρωπία και ανεξικακία. Όποιος αποφασίσει να ακολουθήσει το παράδειγμά της,  θα ωφεληθεί οπωσδήποτε στη  ζωή του.

Αν είχατε τη δυνατότητα να συνομιλήσετε με την ίδια τη Θεοδώρα, ποια ερώτηση θα της κάνατε προσωπικά;

Νομίζω πως δεν  θα της έκανα καμία ερώτηση. Πιθανολογώ πως θα  της έλεγα ευχαριστώ  για την παρακαταθήκη που μας άφησε - με τη ζωή και τη δράση της- και σίγουρα    θα  ζητούσα από την Αγία να Πρεσβεύει για όλους μας  στον Κύριο Ιησού Χριστό και την Παναγία. 

Της Αλεξίας Βλάρα, 24/05/2025