Φάνης Σακελλαρίου: "Ο τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος σχετίζεται με ο,τι αποκαλεί ιερό θεωρώ ότι είναι από τα πιο πυρηνικά στοιχεία του είδους μας."

Ο Φάνης Σακελλαρίου, μέσα από το νέο του έργο «Sunward», συνεχίζει την ερευνητική πορεία μιας τριλογίας που τοποθετεί στο επίκεντρο τη σχέση του ανθρώπου με το ιερό, τη βία και την υπαρξιακή αγωνία. Συνδυάζοντας performance, installation και ήχο, δημιουργεί ένα πολυεπίπεδο σκηνικό σύμπαν όπου η έννοια της «ανάποδης ανάστασης», η φθορά και η ανάγκη για νόημα συναντούν αρχετυπικές μορφές και προσωπικά βιώματα. Στη συνέντευξη που ακολουθεί, μιλά για τις επιρροές του, τη δραματουργική του μέθοδο και τα ερωτήματα που διατρέχουν το έργο του.

Το «Sunward» φαίνεται να περιστρέφεται γύρω από την έννοια της βίας σε σχέση με το ιερό. Πώς προέκυψε αυτή η σύνδεση ως κεντρικός άξονας της τριλογίας σας;

Ο τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος σχετίζεται με ο,τι αποκαλεί ιερό θεωρώ ότι είναι από τα πιο πυρηνικά στοιχεία του είδους μας. Υπάρχουν πολλές ανθρωπολογικές μελέτες που βάζουν στο κέντρο του ανθρώπινου πολιτισμού την κατασκευή θεών, αγίων και δαιμόνων  ως ένα εργαλείο ικανό να συσπειρώσει διαφορετικά άτομα σε μια κοινότητα και να τους δώσει μια κοινή ταυτότητα. Πάντα η έννοια του ιερού κρύβει την βία από κάτω. Το ιερό δεν έχει κάποιο πρόσημο, θετικό η αρνητικό. Μπορεί να είναι οτιδήποτε προστατεύει από τη βια και μας παρέχει ασφάλεια από τη μια, και από την άλλη μπορεί να είναι και οτιδήποτε προωθεί τη βια και ευθύνεται για αυτή.

Το Sunward, αλλά και οι προηγούμενες δουλειές μου βασίζονται αρκετά πάνω στην έρευνα των Mircea Eliade και Rene Girard, δύο ανθρωπολόγων που έχουν ασχοληθεί σε βάθος με τη σχέση του ιερού και της βίας. Διαβαζοντας το έργο τους συνειδητοποίησα ότι το ιερό είναι στην πραγματικότητα μια κατασκευή, ένα χρυσό φωτοστέφανο που φοράμε πάνω σε σώματα κατακρεουργημένα από τη βια, ώστε να μπορέσουμε να την αντέξουμε, να μπορέσουμε να την δικαιολογήσουμε. Μας είναι πολύ δύσκολο, ανυπόφορο θα έλεγα, να κοιτάξουμε κατάματα την βία και την τυχαιότητα που διέπει τον κόσμο. Για να μπορέσουμε να προχωρήσουμε έχουμε επιλέξει να μην την βλέπουμε ευθέως. Και στις περιπτώσεις που εμφανίζεται μπροστά στα μάτια μας, ο μόνος τρόπος που έχουμε για να την χωρέσουμε στη λογική αντίληψη που έχουμε για τον κόσμο μας είναι να πούμε ότι για κάποιον λόγο έγινε. Ότι τα θύματα είναι μάρτυρες, ότι ο νεκρός είναι μεσσίας, ότι η σφαγή είναι θυσία, ότι η αδικοι θα τιμωρηθούν και οι δίκαιοι θα μπουν στον παράδεισο.

Κρύβουμε έτσι και την αγριότητα του κόσμου, αλλά και την δική μας θηριώδη φύση. Και κάτω από αυτό το χρυσό φωτοστέφανο του ιερού, μπορεί όχι μόνο να διαπραχθεί η μεγαλύτερη βία, αλλά να κανονικοποιηθεί, να κριθεί χρήσιμη και απαραίτητη.

Αυτό μου φαίνεται, στην καλύτερη περίπτωση, τρελό. Γύρω από αυτήν τη αίσθηση χτίζονται τα έργα της τριλογίας.

Μιλάτε για μια «ανάποδη ανάσταση». Τι σημαίνει αυτή η αντιστροφή για εσάς, είναι μια αποδόμηση του μύθου ή μια νέα πρόταση νοήματος;

Η παράσταση ακολουθεί την πορεία από μια ταφή σε μια ανάσταση. Το σημείο γύρω από το οποίο περιστρέφεται η δράση και τα πρόσωπα είναι το άνοιγμα του παραδείσου και η κατάκτηση της αθανασίας. Αυτό που ερευνούμε είναι τα άκρα στα οποία μπορεί να φτάσει ο άνθρωπος για να ανοίξουν οι πύλες αυτού του παραδείσου που όλοι μας επιθυμούμε. Δεν εννοώ απαραίτητα την θρησκευτική έννοια του παραδείσου, αλλά οτιδήποτε ο καθένας μας θεωρεί το ιδανικό τέλος. Και αν αυτη η οικοδομή του παραδείσου, αυτή η πολυπόθητη ανάσταση έχει στα τσιμέντα της νεκρά σώματα, μπορεί στα αλήθεια να είναι τόσο ιδανική όσο πιστεύουμε;

Στο έργο δεν αναφερόμαστε συγκεκριμένα στον μύθο της χριστιανικής αναστάσης, δεν είναι θεολογικό το ζήτημα. Περισσότερο ερωτήσεις θέτουμε πάνω στο νόημα αυτών των εννοιών.

Στο έργο συνυπάρχουν performance, installation και ήχος. Πώς διαμορφώνεται η δραματουργία όταν τα όρια μεταξύ των τεχνών γίνονται τόσο ρευστά;

Σε περιπτώσεις όπως η δική μας, όπου πολλές τέχνες συνυπάρχουν δυναμικά και η καθεμία εξυπηρετεί και άλλη πλευρά του νοήματος, το ρίσκο είναι μεγάλο. Υπάρχει πάντα ο κίνδυνος να θολώσει η σύνθεση και τα διαφορετικά υλικά να μην επικοινωνήσουν μια καθαρή γραμμή. Για να το διαχειριστούμε αυτό αρχίζουμε τη δημιουργική διαδικασία από πολύ νωρίς. Το Sunward ξεκίνησε να δουλεύεται από το 2023. Αρχικά με προσωπική μου δουλειά και έρευνα και έπειτα με την σταδιακή προσθήκη συντελεστών στις συζητήσεις. Είναι κάτι που δημιουργείται από ένα σύνολο ανθρώπων. Μέσα από πολλές συζητήσεις και έρευνα καταλήγουμε τελικά στην μορφή της δραματουργίας με την οποία προχωράμε στις πρόβες. Και ακόμα και αυτή η μορφή συνεχώς αμφισβητείται και διερευνάται όταν πια αρχίσει η διαδικασία των προβών και εξελίσσεται περισσότερο.

Είναι πολύ σημαντικό ωστόσο ο καθενας να ξέρει τι εξυπηρετεί μέσα στη γενική συνθεση. Για παράδειγμα, δεν είναι απαραίτητο τα κοστούμια και τα σκηνικά να εξυπηρετουν το ίδιο πράγμα, αλλά πρέπει να είναι καθαρό το τι προσθέτει το κάθε στοιχείο στην συνολική εικόνα.

Αυτό που με ενδιαφέρει στα έργα μου είναι να κατασκευάζω κόσμους πάνω στη σκηνή. Συστήματα και οργανισμούς που αναπνέουν, εξελίσσονται ζωντανά και μεταμορφώνονται με τη δράση. Έτσι προκύπτει η ανάγκη για διαφορετικές μορφές τέχνης και η αίσθηση ότι όλα χρειάζεται να είναι αλληλένδετα.

Η έννοια της εντροπίας και της κοσμικής φθοράς φαίνεται να διαπερνά το έργο. Πώς μεταφράζεται αυτή η κοσμολογική σκέψη σε σκηνική εμπειρία;

Η φθορά και η εντροπία είναι κάτι που με απασχολεί προσωπικά έτσι κι αλλιώς. Η γνώση ότι όλα τα πράγματα είναι κατασκευασμένα για να χαλάσουν, να στερεύσουν και πώς ζούμε με αυτήν τη γνώση. Δεν θα έλεγα ότι αποτυπώνεται στη σκηνή μια κοσμολογική σκέψη. Περισσότερο λειτουργεί σαν μια θεωρία που υπάρχει πάνω από ο,τι συμβαίνει στη σκηνή και τροφοδοτεί την σκέψη μας για την παράσταση. Μιλάμε για την αναζήτηση ενός νοήματος, για την αποφυγή της ματαιότητας, και έτσι τίθεται το ερώτημα ‘αν ακόμα και το ίδιο το σύμπαν είναι προορισμένο να καταστραφεί, πώς μπορούμε εμείς να υπάρχουμε μέσα σε αυτό;’

Σκηνικά χτίζεται ένα σύμπαν που σιγά σιγά οδηγείται στην καταστροφή, όπως ακριβώς συμβαίνει με την εντροπία.

Οι μορφές του Σιδηρουργού, του Νεκρού και της Αγγέλου παραπέμπουν σε αρχετυπικές φιγούρες. Τι σας ενδιαφέρει σε αυτές τις μορφές και πώς τις επαναπροσδιορίζετε;

Στη δουλειά μου χρησιμοποιώ την τελετουργία και τα αρχέτυπα ως μηχανισμούς. Αυτό που με ενδιαφέρει σε αυτά είναι ότι ορίζουν το απόλυτο. Μια τελετουργία έρχεται να επισφραγίσει τη μετάβαση σε μια νέα κατάσταση από την οποία δεν υπάρχει γυρισμος. Ένα αρχέτυπο προσπαθεί να ορισει μια απόλυτη έκφανση ενός πράγματος. Είναι ένας τρόπος να ανοίξει ένα θέμα και να μεγαλώσει έξω από τα καθημερινά πλαίσια. Ο Σιδηρουργός σχετίζεται με τη μορφή του Θεού, και για εμένα αυτό σχετίζεται με την εξουσία. Ο ένας μοναδικός Θεός Παντοκράτορος είναι η πρώτη και η πιο απόλυτη μορφή πατριαρχικής εξουσίας γραμμένη στο DNA μας. Η Άγγελος αποτελεί έναν μεσαζοντα, μια κατάσταση που δεν υπάρχει στ’ αλήθεια, κάτι που βρίσκεται στη διαδικασία του να γίνει, να πραγματοποιηθεί. Στο Sunward η Άγγελος έρχεται να φέρει τη νέα πραγματικότητα, κάτι σαν Μεσσίας που εμφανίζεται για να σώσει τον κόσμο. Ο Νεκρός αντανακλά την θνητότητα του ανθρώπου.

Τα τρία αυτά πρόσωπα συνθέτουν την οπτική από την οποία προσεγγίζουμε στην παράσταση τον άνθρωπο και τον κόσμο του.

Στο σημείωμά σας αναφέρεστε στην επίγνωση του θανάτου ως ένα παιδικό βίωμα που επιστρέφει. Πώς επηρεάζει αυτή η προσωπική εμπειρία τη δημιουργική σας διαδικασία;

Αυτο που περιγράφω στο σημείωμα είναι όντως η πρώτη μου ανάμνηση από την επίγνωση του θανάτου και αυτή την προσωπική εμπειρία έχω χρησιμοποιήσει για να δομήσω το έργο. Τα πρόσωπα φτάνουν σε ακραίες περιοχές, οδηγημένα από τον φόβο του θανάτου και την μάταιη προσπάθεια να τον αποφύγουν. Στην αρχή κάθε σύλληψης χρησιμοποιώ προσωπικά βιώματα και εμπειρίες. Όχι αυτούσια, δεν μιλάω δηλαδή για αυτά συγκεκριμένα σαν ένα αυτοαναφορικο έργο. Μου είναι πολύ σημαντικό, όμως, να ξέρω τι κινεί για εμένα το κάθε έργο που κατασκευάζω, πώς με αφορα προσωπικά και τι από τον εαυτό μου υπάρχει μέσα σε καθετί που δημιουργώ. Έτσι μπορώ να καταλάβω τον μηχανισμό πίσω αυτό που φτιάχνουμε και να επιστρέφω σε αυτόν οπότε τα πράγματα μπερδεύονται ώστε να τα ξεκαθαρίζω.

Αν το «Homeward» ήταν μια επιστροφή και το «Sunward» μια πορεία προς το φως, τι είδους κατεύθυνση ή ερώτημα θα ολοκληρώσει αυτή την τριλογία;

Η τριλογία αποτελείται όντως από τρεις κατευθύνσεις ή κινήσεις. Οι τίτλοι των έργων είναι όροι που χρησιμοποιούνται στα διαστημικά ταξίδια και δηλώνουν την πορεία προς κάτι. Αυτό συμβαίνει γιατί η βασική δράση κάθε μέρους είναι μια ανεπιστρεπτί μετακίνηση από μια αρχική κατάσταση προς μια εντελώς καινούργια.

Το Homeward ήταν μια κίνηση προς τα μέσα, μια επιστροφή όπως λέτε. Το Sunward είναι μια κίνηση προς τα πάνω, προς το φως. Το τρίτο μέρος πιστεύω πως θα είναι μια κίνηση προς τα κάτω.

Δεν είμαι ακόμα σίγουρος για το περιεχόμενο του τρίτου έργου, έχω μόνο κάποιες σκόρπιες εικόνες και ιδέες. Πρέπει πρώτα να ολοκληρωθεί ένα έργο για να καταλάβω τι θέλω να εξερευνήσω και με τι να πειραματιστω στο επόμενο. Πιστεύω όμως ότι θα είναι κάπως διαφορετικό από τα δύο προηγούμενα.

Βλάρα Αλεξία