Κατερίνα Κωστίου: "Το ΕΑΤΤ είναι ένας ερευνητικός φορέας ενταγμένος σε ακαδημαϊκό θεσμικό πλαίσιο έχει συνδέσει το αρχειακό υλικό με την εκπαιδευτική διαδικασία και την έρευνα".
Με αφορμή τη συμπλήρωση δέκα χρόνων λειτουργίας του Εργαστηρίου Αρχειακών Τεκμηρίων και Τύπου (ΕΑΤΤ) του Τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών, η Κατερίνα Κωστίου μιλά για τη σημασία των λογοτεχνικών αρχείων και τον τρόπο με τον οποίο αυτά μπορούν να φωτίσουν όχι μόνο το έργο ενός συγγραφέα, αλλά και την εποχή του. Με αφορμή τη δράση «Αρχείο, Λογοτεχνία, Εκπαίδευση και Πολιτιστική Δημοκρατία», αναφέρεται στη σύνδεση αρχείου, έρευνας και εκπαίδευσης, στην ανάγκη εξωστρέφειας του ΕΑΤΤ και στο μεγάλο στοίχημα της ψηφιοποίησης και της πρόσβασης στα αρχεία.
Το Εργαστήριο Αρχειακών Τεκμηρίων και Τύπου του Τμήματος Φιλολογίας ΕΑΤΤ συμπληρώνει φέτος δέκα χρόνια ζωής. Αν γυρίσετε πίσω στο 2016, ποια ήταν η βασική ανάγκη που σας οδήγησε στη δημιουργία του;
Καθώς είχα συναναστραφεί πολλά αρχεία από τα φοιτητικά μου χρόνια ήδη, είχα συνειδητοποιήσει πολύ νωρίς τη σπουδαιότητα της τεκμηρίωσης και τη γοητεία του εργαστηρίου του συγγραφέα. Φοιτήτρια είχα ταξινομήσει το Αρχείο του Γ.Θ. Βαφόπουλου στη Θεσσαλονίκη, αργότερα ο αείμνηστος Μάνος Χαριτάτος μου εμπιστεύτηκε το Αρχείο του Γιάννη Σκαρίμπα προς ταξινόμηση για λογαριασμό του ΕΛΙΑ. Όταν ξεκίνησε η θητεία μου στο Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών, ολοκλήρωνα την ταξινόμηση του Αρχείου του Γιώργου Σεφέρη στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη. Με είχε εντυπωσιάσει η παρατήρηση του του Γ.Π. Σαββίδη όταν ξεκίνησε η ενασχόλησή του με το αρχείο Καβάφη, το 1963: «Ο ποιητής, λένε, είναι σαν το παγόβουνο: τα τέσσερα πέμπτα του βρίσκονται κάτω από την επιφάνεια». Το να δουλεύεις με αρχειακά τεκμήρια είναι σαν να μπαίνεις στο εργαστήρι του συγγραφέα, στη ζωή του, στην ίδια του τη σκέψη, να ζεις μαζί του τη διαδρομή που έκανε…
Τι σημαίνει για έναν λογοτέχνη ή για τους κληρονόμους του να εμπιστεύονται το αρχείο του σε ένα πανεπιστημιακό εργαστήριο; Τι μπορεί να «ζωντανέψει» μέσα από ένα αρχείο;
Θεωρώ ότι είναι πολύ δύσκολο πρώτα να αποχωριστείς το αρχείο σου και έπειτα να το εμπιστευτείς, ακόμη και αν θεωρείς ότι ο άλλος είναι σοβαρός και αξιόπιστος. Είναι όλη σου η ζωή εκεί μέσα… Πρέπει να σου εμπνέει πολύ εμπιστοσύνη κάποιος για να τον εμπιστευτείς. Ακόμη και αν είναι πανεπιστημιακό εργαστήριο. Πίσω από τους θεσμούς είναι οι άνθρωποι. Και βέβαια λειτουργεί και αντίστροφα. Είναι μεγάλη ευθύνη να δέχεσαι ένα αρχείο, ακόμη και αν σου το παραχωρούν άνευ όρων, πράγμα που συμβαίνει τις περισσότερες φορές… Πρέπει να εκτιμάς πολύ έναν συγγραφέα, να θέλεις να ασχοληθείς με το έργο του, διότι το ΕΑΤΤ δεν είναι αποθετήριο αρχειακού υλικού, αλλά ένας φορέας ερευνητικός ενταγμένος θεσμικά σε ακαδημαϊκό πλαίσιο. Οπότε το υλικό που αναλαμβάνεις να ταξινομήσεις, καταγράψεις, φυλάξεις, πρέπει να θέλεις να το ερευνήσεις, να το εντάξεις στα μαθήματά σου, να γίνει για ένα διάστημα πεδίο ενασχόλησής σου, συχνά μαζί με τους φοιτητές. Και βέβαια είναι ένας μαγικός κόσμος καθώς ζωντανεύουν δίκτυα σχέσεων, ανομολόγητες καταστάσεις ή αποκαλύπτονται οι δυσκολίες που μπορεί να είχε ένας συγγραφέας. Το υλικό που βρίσκεις σε ένα αρχείο είναι ποικίλο: προηγούμενες γραφές ή χειρόγραφα ενός έργου, με σημειώσεις πολλές φορές, ανέκδοτο υλικό, αλληλογραφία, ημερολόγια… Και βέβαια παράλληλα ζωντανεύει και μια εποχή. Ιδίως αν πρόκειται για αρχείο περιοδικού… Πάντως, και εδώ καταλήγουμε ότι προϋπόθεση είναι να υπάρχει σχέση αγάπης με τη λογοτεχνία και με όλη αυτή τη διαδικασία.
Το ΕΑΤΤ δεν λειτουργεί μόνο ως χώρος φύλαξης αρχείων, αλλά συνδέεται άμεσα με την έρευνα και την εκπαίδευση. Πώς αξιοποιείται ένα λογοτεχνικό αρχείο από τους φοιτητές και τους νέους ερευνητές;
Όπως ήδη σας είπα, το ΕΑΤΤ είναι ένας ερευνητικός φορέας ενταγμένος σε ακαδημαϊκό θεσμικό πλαίσιο έχει συνδέσει το αρχειακό υλικό με την εκπαιδευτική διαδικασία και την έρευνα. Γι’ αυτό και η πρόσκτηση αρχειακού υλικού γίνεται με ρυθμό συμβατό με τη δυναμική του και η επιλογή των αρχείων με κριτήριο τις ερευνητικές επιλογές και δυνατότητες του ανθρώπινου δυναμικού. Αυτό που μας ενδιαφέρει είναι να αποκτήσουμε αρχειακό υλικό μέσα από το οποίο να μπορέσουμε να εκπαιδεύσουμε νέες γενιές φιλολόγων στη στέρεα και πολυδιάστατη επιστήμη της αξιοποίησης των τεκμηρίων. Ο τρόπος αξιοποίησης των αρχείων από τους νέους ερευνητές φαίνεται από την ένταξη της έρευνάς τους στα συνέδρια που οργανώνει το ΕΑΤΤ. Πολλές εργασίες τους διοχετεύονται εκεί ή στην Ψηφιακή βιβλιοθήκη ή στο αποθετήριο Νημερτής της Βιβλιοθήκης και Κέντρου Πληροφόρησης του Πανεπιστημίου Πατρών (https://nemertes.library.upatras.gr/collections/d48d6210-783d-4f6e-80f9-a9dd2920ba2c). Κάποιες εργασίες που ξεχωρίζουν περιλαμβάνονται στις δύο εκδοτικές σειρές που έχει ιδρύσει το ΕΑΤΤ, Εξ αρχείων και Εξ αδιαιρέτου. Όλα αυτά μπορείτε να τα δείτε στην ιστοσελίδα μας: https://eatt.philology.upatras.gr/
Ανάμεσα στα αρχεία που έχουν συγκεντρωθεί υπάρχουν σημαντικοί λογοτέχνες αλλά και περιοδικά. Τι μπορεί να μας αποκαλύψει ένα προσωπικό αρχείο ή ένα παλιό περιοδικό που δεν φαίνεται εύκολα μέσα από ένα βιβλίο;
Την αθέατη διαδρομή του συγγραφέα προς το βιβλίο, τον τρόπο συγκρότησης ενός βιβλίου, το εργαστήρι του δημιουργού. Αλλά και τα δίκτυα σχέσεων μέσα από τα οποία αναδύεται ως προσωπικότητα ο ίδιος ο δημιουργός, συχνά και η σχέση του με την εποχή του. Και βέβαια είναι απρόβλεπτο τι μπορεί να αποκαλύψει ένα αρχείο, καθώς η ταυτότητά του εξαρτάται από τον δημιουργό. Όλα τα αρχεία είναι διαφορετικά μεταξύ τους. Και το ιδιαίτερα ενδιαφέρον είναι ότι συχνά συμπληρώνονται, συνδυάζονται, πολλαπλασιάζονται. Για παράδειγμα, το πρώτο αρχείο που ήρθε στο ΕΑΤΤ ήταν το αρχείο του Αργύρη Χιόνη, ενός ποιητή που πάντα αγαπούσα πολύ και εκτιμούσα και ως άνθρωπο και ως δημιουργό. Ήταν μεγάλη μου η χαρά και η συγκίνηση όταν η σύντροφός του, η φίλη Χρύσα Κοντοθεοδώρου, αποφάσισε να εμπιστευτεί το αρχείο της στο ΕΑΤΤ, κάτι που ήλπιζα από πολύ καιρό. Με μεγάλη μου έκπληξη το αρχείο αυτό εμπλουτίστηκε με υλικό που μου έστειλε ο Arnold Van Gemert, ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου του Άμστερνταμ και φίλος του Χιόνη στην Ολλανδία όπου έζησε για 8 χρόνια. Το υλικό αυτό ανέλαβε να ταξινομήσει και να μεταφράσει ο λαμπρός μελετητής του Χατζή και μεταφραστής Hero Hokwerda, ο οποίος το διεύρυνε ακόμη περισσότερο βρίσκοντας δημοσιεύσεις του Χιόνη ή για τον Χιόνη σε ολλανδικά έντυπα, τα οποία παραχώρησε στο ΕΑΤΤ. Όλη αυτή η διαδικασία με έφερε σε επαφή με Ολλανδούς φίλους του Χιόνη από τους οποίους ήρθαν στο φως νέα στοιχεία για την άγνωστη ολλανδική περίοδο του Χιόνη, καθώς και για την πολιτική του ταυτότητα. Πολλά από αυτά τα στοιχεία κατατέθηκαν στην Α΄ Επιστημονική Συνάντηση για τον Χιόνη, που έγινε διαδικτυακά το 2021 και τροφοδότησε το αφιέρωμα του περιοδικού Χάρτης στον Χιόνη που επιμελήθηκα: https://www.hartismag.gr/hartis-43/afierwmata/arghyris-khionis
Η φετινή δράση έχει τίτλο «Αρχείο, Λογοτεχνία, Εκπαίδευση και Πολιτιστική Δημοκρατία». Τι σημαίνει για εσάς ο όρος «πολιτιστική δημοκρατία» και πώς συνδέεται με τη λειτουργία του ΕΑΤΤ;
Ο όρος πολιτιστική δημοκρατία (cultural democracy) είναι δόκιμος και εδραιωμένος. Πρόκειται για την αντίληψη ότι ο πολιτισμός δεν αποτελεί ένα ήδη διαμορφωμένο σύνολο «υψηλών» αξιών και έργων που οι θεσμοί οφείλουν απλώς να καταστήσουν προσβάσιμο στο ευρύ κοινό, αλλά ένα πεδίο στο οποίο όλοι οι πολίτες και όλες οι κοινωνικές ομάδες έχουν δικαίωμα να παράγουν, να εκφράζουν, να διαμορφώνουν και να αναγνωρίζουν τις δικές τους πολιτισμικές μορφές. Η έννοια της πολιτιστικής δημοκρατίας συνδέεται οργανικά με το αρχείο, επειδή το αρχείο δεν είναι απλώς ένας ουδέτερος χώρος φύλαξης του παρελθόντος, αλλά ένας μηχανισμός επιλογής, διατήρησης, ορατότητας και νομιμοποίησης της πολιτισμικής μνήμης. Το ποια τεκμήρια συλλέγονται, ποια ταξινομούνται και περιγράφονται, ποια καθίστανται προσβάσιμα και ποια μένουν εκτός αρχείου καθορίζει σε μεγάλο βαθμό ποιες φωνές μπορούν να εγγραφούν στη συλλογική μνήμη. Από την οπτική της πολιτιστικής δημοκρατίας, επομένως, το αρχείο καλείται να μετακινηθεί από τη λογική ενός θεσμικά συγκροτημένου και συχνά επιλεκτικού «κανόνα» προς ένα πολυφωνικό και συμμετοχικό μοντέλο μνήμης, που περιλαμβάνει όχι μόνο τις κυρίαρχες πολιτισμικές αφηγήσεις αλλά και περιθωριοποιημένες, τοπικές, προφορικές ή καθημερινές εμπειρίες. Οι σύγχρονες θεωρίες συνδέουν το αρχείο, τη λογοτεχνία και την πολιτισμική μνήμη, εισάγοντας την έννοια της πολιτισμικής συνέχειας και επιχειρώντας να εξετάσουν πώς οι δυτικές κοινωνίες οργανώνουν, διατηρούν και μεταδίδουν τη συλλογική τους μνήμη μέσα στον χρόνο. Το ΕΑΤΤ επιθυμεί να καταστήσει προσβάσιμο το υλικό που προσκτάται θέτοντάς το στη διάθεση της ερευνητικής κοινότητας και δημιουργώντας συνέργειες με άλλους φορείς με τους οποίους μοιράζεται το ίδιο όραμα για τη λογοτεχνία και τον πολιτισμό.
Στη δράση συμμετέχουν συγγραφείς, πανεπιστημιακοί και άνθρωποι που ασχολούνται με τα αρχεία στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Τι θέλετε να κρατήσει ο επισκέπτης από αυτή τη συνάντηση;
Θέλω να ενημερωθούν για τη δραστηριότητα του ΕΑΤΤ που δεν είναι γνωστή παρά μόνον σε ελάχιστους που βρίσκονται κοντά στο ΕΑΤΤ. Αλλά από τη φύση του το Εργαστήριο πρέπει να αποκτήσει εξωστρέφεια ώστε να διευρυνθούν οι προοπτικές αξιοποίησης των αρχείων του. Διότι θέλουμε να δημιουργήσουμε μια κοινότητα επιστημόνων διαφόρων ειδικοτήτων που να συναντώνται στο επιστημονικό πεδίο των τεκμηρίων και των αρχείων. Θέλω να κατανοήσουν πόσο σοβαρή προσπάθεια γίνεται σε μια πολιτιστικά άνυδρη εποχή, που ενδιαφέρεται μόνο για το θεαθήναι. Γιατί επί 10 χρόνια και χωρίς άλλο κίνητρο έξω από την αγάπη μας για τα αρχεία και με προσωπικό κόστος δουλεύουμε αθόρυβα και έχουμε καταφέρει αρκετά που θεωρούμε πως πρέπει να αποκτήσουν επιτέλους ορατότητα.
Ζούμε σε μια εποχή όπου μεγάλο μέρος της πληροφορίας βρίσκεται πλέον ψηφιακά. Πώς αλλάζει η έννοια του αρχείου στην ψηφιακή εποχή και ποιοι είναι οι νέοι τρόποι με τους οποίους μπορούμε να το αξιοποιήσουμε;
Ζούμε στην «εποχή της αρχειακότητας», όπου το αρχείο παύει να νοείται απλώς ως αποθετήριο τεκμηρίων και μετατρέπεται σε βασικό τρόπο οργάνωσης της γνώσης, της μνήμης και της εμπειρίας. Η «αρχειακότητα» (archivality) δηλώνει, επομένως, όχι τόσο το ίδιο το αρχείο όσο τη λογική του αρχείου: τις διαδικασίες μέσω των οποίων επιλέγουμε τι αξίζει να διατηρηθεί, πώς ταξινομείται και περιγράφεται, ποιος αποκτά πρόσβαση σε αυτό και, τελικά, ποια εκδοχή του παρελθόντος καθίσταται ορατή. Στην ψηφιακή εποχή αυτή η λογική γίνεται σχεδόν καθολική: τεράστιες ποσότητες κειμένων, εικόνων, προσωπικών δεδομένων και καθημερινών πρακτικών αποθηκεύονται, αναζητούνται και επαναχρησιμοποιούνται, ενώ ταυτόχρονα η αφθονία του υλικού καθιστά ακόμη κρισιμότερες τις πράξεις της επιλογής, της ταξινόμησης και του αποκλεισμού. Υπό αυτή την έννοια, η «εποχή της αρχειακότητας» είναι και μια εποχή έντονης διαπραγμάτευσης της πολιτισμικής μνήμης και της εξουσίας: το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο τι διασώζει το αρχείο, αλλά ποιος συγκροτεί το αρχείο, με ποια κριτήρια, ποιες φωνές καθιστά ορατές και ποιες αφήνει στη λήθη. Και ασφαλώς η τεχνολογία διανοίγει ένα πολύ μεγάλο φάσμα αξιοποίησης των αρχείων, αρκεί να μπορεί ένας φορέας να επενδύσει σε τεχνολογία αιχμής.
Δέκα χρόνια μετά την ίδρυση του ΕΑΤΤ, τι θεωρείτε ότι έχει πετύχει μέχρι σήμερα και ποιο είναι το μεγάλο στοίχημα για τα επόμενα χρόνια;
Μέσα στα 10 χρόνια ζωής του το ΕΑΤΤ έχει ξεκαθαρίσει ζητήματα αρχειακής πολιτικής και προσανατολισμού, έχει δώσει αξιόλογα δείγματα δουλειάς με συνέδρια, εκδόσεις, εκδηλώσεις, ερευνητικές εργασίες κτλ. Και όλα αυτά με πενιχρά οικονομικά μέσα χάρη στην Διοίκηση του Πανεπιστημίου Πατρών, που συμμερίζεται το όραμά μας, ή χάρη στον εθελοντισμό των ανθρώπων που πιστεύουν σ’ αυτό. Το μεγάλο στοίχημα είναι να βρεθεί χρηματοδότηση για να μπορέσουμε να ψηφιοποιήσουμε τα αρχεία που διαθέτουμε και να υλοποιήσουμε ερευνητικές ιδέες που έχουμε αλλά μένουν ανενεργές ή παραμένουν σε ένα πρώτο στάδιο πειραματισμού. Δυστυχώς μέσα στην ένδεια της εποχής και λόγω της κοντόφθαλμης και αδιάφορης εκπαιδευτικής πολιτικής που δεν γνωρίζει καν πώς να αξιοποιεί τον εθελοντισμό δεν είναι εύκολο.
Βιογραφικό
.jpg)
.jpg)
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου