Αλεξάνδρου Ιωσήφ: "Δε μπορείς να λες πως αγαπάς κάποιον δίχως τα προβλήματά του να τα νιώθεις και δικά σου, δίχως να μοιράζονται οι στενοχώριες κι οι ανησυχίες."

Στο «Αναζητώντας οικογένεια», ο Ιωσήφ Αλεξάνδρου αφηγείται την ιστορία ενός παιδιού που μεγαλώνει χωρίς οικογένεια και αναζητά την αγάπη, την αποδοχή και την αίσθηση του ανήκειν. Με φόντο τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η ιστορία του Χανς αναδεικνύει την οικογένεια ως επιλογή, ευθύνη, φροντίδα και, πάνω απ’ όλα, ως δεσμό που δεν χρειάζεται απαραίτητα να βασίζεται στο αίμα.

Τι σας έκανε να γράψετε μια ιστορία για ένα παιδί που μεγαλώνει χωρίς οικογένεια και τελικά βρίσκει έναν αληθινό πατέρα;

Μεγάλωσα με τη μητέρα και τη θεία μου. Μητέρα και θεία με το Μι και το Θήτα κεφαλαία. Σ’ αυτές χρωστώ τα πάντα. Όταν έφυγε πρόωρα η μητέρα, ήταν κάτι σαν σεισμός. Μια λάβα λύπης, οργής κι απογοήτευσης γύρευε διέξοδο. Λίγους μήνες μετά τον θάνατό της, εμφανίστηκαν σχεδόν από το πουθενά στην ταράτσα του σπιτιού δυο τοσοδούλικα γατάκια, καχεκτικά και πεινασμένα. Το πένθος ήταν ακόμα νωπό, μα όσο περνούσαν οι βδομάδες ένιωθα πως είχα τόσο ανάγκη την παρουσία τους όσο κι αυτά είχαν ανάγκη τη δική μου φροντίδα. Περίεργο ίσως σας φανεί, κι όμως αυτά τα δυο πλασματάκιαέδωσαν τη διέξοδο στη λάβα που σας ανέφερα. Συναισθήματα και βιώματα πήραν σάρκα και οστά μέσα από την ιστορία του Χανς.

Ο Χανς στερείται την οικογένεια από την αρχή της ζωής του. Πόσο δύσκολο ήταν να περιγράψετε αυτή την ανάγκη του για αγάπη και αποδοχή;

Αναμφίβολα δεν είναι εύκολο όταν ως ενήλικας προσπαθείς να βιώσεις μια τέτοια απώλεια με τα μάτιαενός μικρού παιδιού που έζησε στα τέλη του 19^ου αιώνα. Και συγχωρείστε με αν μιλάω για τον Χανς σαν να ήταν υπαρκτό πρόσωπο!Με την ψυχολογία δεν έχω ασχοληθεί, αλλά πιστεύω ότι υπάρχουν πολλά κοινά μεταξύ ανθρώπων που στερούνται πρόωρα κι άδικα τα αγαπημένα τους πρόσωπα, σε όποια ηλικία κι αν βρίσκονται, σε όποια εποχή κι αν ζουν ή έζησαν. Η βαθιά θλίψη, η αίσθηση του κενού, της μοναξιάς, της ματαιότητας, ταυτόχρονα όμως κι η ανάγκητης αγάπηςπου θα έρθει να επουλώσει το τραύμα, ούτε ηλικία έχουν ούτε εποχή.

Τι σημαίνει για εσάς ένας πραγματικός γονιός;

Θα σας απαντήσω με σκόρπιες εικόνες που μου έρχονται αυθόρμητα μόλις θυμάμαι την μητέρα μου. Μικρό παιδί εγώ στο δημοτικό, κρύο χειμωνιάτικο πρωινό, ακόμα δεν έχει ξημερώσει. Πρώτη σηκώνεται εκείνη να ανάψει τη σόμπα στο κρύο σπίτι να μου ζεστάνει τα ρούχα. Να φροντίσει το πρωινό, το κολατσιό που θα πάρω μαζί μου, να ελέγξουμε μαζί αν όλα τα βιβλία είναι στη σάκα. Νωρίς το απόγευμα, επιστρέφω από το σχολείο, εκείνη πίσω από τη μπαλκονόπορτα περιμένει να με δει να κατεβαίνω από το τρόλεϊ, να περάσω το δρόμο με ασφάλεια. Αν αργήσω, τη ζώνουν τα φίδια. «Έχε την τηλεκάρτα και κάλεσέ με!». Τότε κινητά δεν υπήρχαν. Μπαίνω, ανεβαίνω τα σκαλιά.Εκείνη γεμάτη λαχτάρα να ακούσει τι έκανα στο σχολείο, αν είπα μάθημα, αν έγραψα καλά στο διαγώνισμα, τι έχω να διαβάσω για αύριο, πόσες ασκήσεις πρέπει να λύσω. Συζητάμε.Ξέρω πως ό,τι μου συμβαίνει, ό,τι με απασχολεί μαζί θα το κουβεντιάσουμε και θα βρούμε την άκρη. Ξέρω πως δεν υπάρχει τίποτα για να φοβάμαι. Ξέρω πως όποτε τη ζητήσω, θα είναι εκεί. Μου λέει φώναξε αν σε αδίκησαν, ζήτα το δίκιο σου! Διαβάζω, πρέπει να ήταν στο λύκειο γιατί τα μαθήματα είναι πολλά. Είναι αργά, αλλά εκείνη δεν πάει να κοιμηθεί. Εκεί, στην πολυθρόνα δίπλα μου. Μια άσκηση με δυσκολεύει. «Μπορείς!» Την ακούω να λέει. «Μπορείς να την λύσεις, είμαι σίγουρη! Λυσ’ την!» Η φωνή της μου δίνει ώθηση, μια δύναμη που ούτε κι εγώ ήξερα,κι όντως την λύνω.

Ποια στοιχεία κάνουν τελικά δύο ανθρώπους οικογένεια;

Όταν αυθόρμητα νοιάζεται ο ένας για τον άλλον κι η προσφορά γίνεται αβίαστα ως κάτι απολύτως φυσιολογικό. Όταν τίποτα και κανείς δε μπορεί να σταθεί ανάμεσά τους. Κανένας θυμός, καμιά πικρία δε ριζώνει. Όταν υπομένουν τα δύσκολα ο ένας δίπλα στον άλλον κι ουδέποτε περνά σκέψη για εγκατάλειψη. Ακόμα κι όταν χωρίζονται γιατί δε γίνεται αλλιώς, δεν παύει ο ένας να σκέφτεται τον άλλον. Όταν ακόμα κι ο θάνατος δεν μπορεί να τους χωρίσει. Γιατί αυτός που φεύγει μένει στον νου αυτών που μένουν και ζει για πάντα εκεί. Αυτό είναι οικογένεια.

Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος δημιουργεί έναν κόσμο γεμάτο φόβο και απώλειες. Πώς επηρεάζει ο πόλεμος τη σχέση του Χανς με τον θετό του πατέρα;

Ο πόλεμος αφήνει πίσω του φτώχεια, χαλάσματα, πένθος για όσους χάθηκαν. Αυτό αντικρύζουν ο Χανς κι ο θετός του πατέρας, ο Φραντς, όταν επιστρέφουν. Ο Φραντς βιώνει το τέλος αυτού του κόσμου όπως τον γνώριζε με βουβό πόνο. Το πατρικό του, το αρχοντικό των προγόνων του, φορτωμένο με τις αναμνήσεις μιας ολόκληρης ζωής είναι ό,τι έχει μείνει από την παλιά εποχή,ό,τι έχει μείνει από τον Φραντς  φον Χόφμαν. Ο ίδιος, κοντά στα εβδομήντα πια, εκεί ήθελε να ζήσει τα χρόνια που του απομένουν. Δε σκέφτεται όμως  ως φον Χόφμαν αλλά ρεαλιστικά ως πατέρας αληθινός για το μέλλον του γιου του. Αποφασίζει να τον στείλει πίσω στη Νέα Υόρκη κι αυτός να παραμείνει έως ότου ρευστοποιηθεί και το τελευταίο κομμάτι του αριστοκρατικού του παρελθόντος. Ο Χανς στην αρχή αντιδρά. Η Νέα Υόρκη τον πλήγωσε, κι ούτε μπορεί να δεχτεί αυτή τη θυσία, αλλά αντίρρηση στον πατέρα του δε φέρνει. Η πατρική κρίση και συμβουλή υπήρξε πάντα αλάνθαστη, κι η λογική πρέπει να επικρατήσει των συναισθημάτων. Αναπάντεχη ωστόσο η τροπή. Ο Φραντς προδίδεται  από  την  καρδιά  του,  κι  ο  Χανς  αποφασίζει να μείνει. Ο ίδιος πια στο τιμόνι, αναλαμβάνει την τύχη και των δύο. Ο Φραντς, σωματικά εξασθενημένος, αντιλαμβάνεται πως η ψυχρή λογική δεν είναι πάντα ο σύμβουλος της ευτυχίας κι ο Χανς είναι άξιος εμπιστοσύνηςνα επιλέξει ο ίδιος τον δρόμο του.

Η αγάπη γίνεται ευθύνη απέναντι στον άλλον;

Ευθύνη και αγάπη είναι, πιστεύω, έννοιες αλληλένδετες. Δε μπορείς να λες πως αγαπάς κάποιον δίχως τα προβλήματά του να τα νιώθεις και δικά σου, δίχως να μοιράζονται οι στενοχώριες κι οι ανησυχίες. Το αίσθημα ευθύνης πηγάζει αυθόρμητα από την αγάπη, όχι από κάποια τυφλή ηθική υποχρέωση.Η μέριμναγια τον άλλο κι η προσφορά βιώνονται με χαρά, δε βιώνονται ως εξαναγκασμός. Κι όχι μόνο μέριμνα  για αυτόν που αγαπάμε αλλά και για τον εαυτό μας, γιατί αν είμαστε απρόσεκτοι με όσα λέμε ή πράττουμε,θα στενοχωρήσουμε αυτούς που μας αγαπούν.Όταν αγαπάς, γίνεσαι υπεύθυνος εις διπλούν για τη σωματική και ψυχική σου υγεία. Το έχεις χρέος όχι μόνο στον εαυτό σου αλλά και σε όσους σε αγαπούν. Δεν τους αξίζει να τους στενοχωρήσεις. Δε γίνεται λοιπόν αγάπη χωρίς ευθύνη, χωρίς υπευθυνότητα.

Πόσο σημαντική είναι η θυσία μέσα στην οικογένεια και υπάρχει άραγε ένα όριο στην αυτοθυσία για έναν άνθρωπο που αγαπάμε;

Σημαντικότατη! Από την πιο μικρήως την μεγαλύτερη. Για τις μεγάλες θυσίες μέσα σε μια οικογένεια, δεν χρειάζεται να αναφέρω. Πολλά τα παραδείγματα ανθρώπων που γίνονται ή έγιναν  θυσία μια ζωή για να μη λείψει τίποτα από την οικογένεια τους είτε στην εποχή μας είτε παλαιότερα. Και φυσικά, οι περιπτώσεις της υπέρτατης θυσίας,αυτών που έδωσαν και την ίδια τους τη ζωή μπροστά στον κίνδυνο για να σωθούν αυτοί που αγαπούσαν. Ηθυσία είναι η έμπρακτη απόδειξη της αληθινής αγάπης. Όταν η αγάπη παύει να μένει στα λόγια και προχωράει στην πράξη μπροστά στον κίνδυνο ή την ανάγκη, και μάλιστα αυθόρμητα χωρίς δεύτερη σκέψη. Το ίδιο ισχύει και για τις μικρές καθημερινές θυσίες που μπορεί δυστυχώς να περνούν απαρατήρητες. Όταν σηκώνεσαι νωρίς πριν το χάραμα για να βάλεις ένα τσουκάλι στη φωτιά ώστε το φαγητό να το βρουν έτοιμο όταν γυρίσουν, όταν σκέφτεσαι τις ανάγκες της οικογένειας και δεν αγοράζεις κάτι καινούργιο για σένα, όταν κάθεσαι δίπλα τους να ακούσεις τα προβλήματά τους προσπαθώντας να μην τους φορτώσεις με τις δικές σου σκοτούρες, όλα αυτά είναι μικρές καθημερινές θυσίες. Και δεν είναι απαραίτητο να έχουν τη μορφή της στέρησης του εαυτού από κάτιπρος όφελος του άλλου.Μια μικρή θυσία του εγωισμού, μια μικροσκοπική θυσία της ισχυρογνωμοσύνης, της αίσθησης ότι μόνον εγώ έχω δίκιο κι ο άλλος άδικο, είναι απείρως σημαντική μέσα στην οικογένεια.Όσο για το αν υπάρχει όριο στην αυτοθυσία, νομίζω, τα παραδείγματα από τη ζωή μας λένε πως δεν υπάρχει όριο.

Τελικά, τι θα θέλατε να μείνει στον αναγνώστη όταν κλείσει το βιβλίο;

Η οικογένεια πηγάζει από το περίσσευμα αγάπης ανεξάρτητα από δεσμούς αίματος. Κι η οικογένεια ως φάρος σε σκοτεινούς καιρούς αξίζει κάθε ευθύνη, κάθε θυσία. 

Βλάρα Αλεξία