Κώστας Πετρουλάς: «Ο κύριος λόγος που εξωθούμαστε στις κατασκευές μύθων είναι ότι δεν μπορούμε να σηκώσουμε το βάρος της αλήθειας»

Η «Φυλακή των αθώων» του Κώστα Πετρουλά ξεκινά από μια δραματική αφετηρία, την τελευταία συνεδρίαση μιας παράνομης οργάνωσης, για να φωτίσει όχι μόνο την πολιτική δράση, αλλά κυρίως τον άνθρωπο πίσω από αυτήν. Μέσα από τις διαδρομές των ηρώων και το ιστορικό βάθος της δεκαετίας του ’70, το μυθιστόρημα αναμετριέται με τα όρια της ιδεολογίας, της ευθύνης και της ηθικής. Στη συνέντευξη που ακολουθεί, ο συγγραφέας εστιάζει στις εσωτερικές συγκρούσεις και στις «φυλακές» που διαμορφώνουν τη συνείδηση και τις επιλογές των ανθρώπων.

-Το μυθιστόρημα ξεκινά με την τελευταία συνεδρίαση μιας παράνομης οργάνωσης. Τι σας οδήγησε να χρησιμοποιήσετε αυτή τη δραματουργική αφετηρία για να ξεδιπλώσετε την ιστορία των ηρώων σας;

Η τελευταία συνεδρίαση της οργάνωσης ήταν το κομβικό σημείο στο οποίο τέθηκαν τα κρίσιμα ερωτήματα που προσδιορίζουν την πλοκή. Από μόνη της υπήρξε ένα πολύ σημαντικό γεγονός, αλλά γίνεται ακόμη πιο σημαντικό επειδή στην απόφαση της διάλυσης δεν έφτασαν ομαλά. Μεσολάβησε ένα συνταρακτικό «λάθος», το οποίο δεν αποκαλύπτεται παρά μόνο στο 10ο και τελευταίο κεφάλαιο. Γίνεται επίσης φανερό πως, ό,τι συνέβη είναι απειλητικό για τα μέλη της και αναγγέλλεται ένα πιθανό μελλοντικό ραντεβού, προκειμένου να αποδοθούν ευθύνες.

Στα οκτώ επόμενα κεφάλαια η πλοκή περνάει στις ξεχωριστές βιογραφίες των ηρώων. Αυτές εκτείνονται ως την τελευταία συνεδρίαση και καταλήγουν στο κρίσιμο ραντεβού που έγινε μετά από έξι χρόνια.

Το μυθιστόρημα δεν έχει ως κύριο θέμα την δράση μιας ομάδας λαϊκής βίας. Εστιάζει στο είδος των ανθρώπων που έφτασαν σε ακραίες συμπεριφορές προκειμένου να υπηρετήσουν μια ιδέα δικαιοσύνης και στις αιτίες που καθόρισαν τον ρόλο τους στο μυστήριο γεγονός. Αυτά απαντούν έμμεσα στα ερωτήματα που προκύπτουν από την τελευταία συνεδρίαση, την οποία θεώρησα απαραίτητη ως αφετηρία για τη ροή της αφήγησης.

-Στο βιβλίο η πολιτική δράση των πρωταγωνιστών συνυπάρχει με τις προσωπικές τους διαδρομές. Πόσο σας ενδιέφερε να δείξετε την ανθρώπινη πλευρά πίσω από την ιδεολογία;

Ήταν ακριβώς αυτό, που κυρίως με ενδιέφερε. Οι βασικές βιογραφικές πληροφορίες ερευνούν την προσωπικότητα του ατόμου και προσφέρουν αιτιολογίες, ενίοτε και δικαιολογίες, για τις κρίσιμες στάσεις τους σε μικρά και μεγάλα μεγέθη της ζωής. Η ιδιοσυγκρασία τους, ο χαραχτήρας τους, οι επιμέρους απόψεις τους, είναι εκείνες που δημιουργούν ή ασπάζονται ιδέες. Αυτό θεωρώ κύριο και σημαντικότερο όλων. Με τέτοιες σκέψεις προσπάθησα να ξεφυλλίσω το βιβλίο της ανθρώπινης πλευράς, που είναι το όλο, το ευρύτερο.

-Η δεκαετία του ’70 και τα γεγονότα της Νομικής και του Πολυτεχνείου αποτελούν σημαντικό ιστορικό πλαίσιο της αφήγησης. Πώς προσεγγίσατε αυτή την περίοδο ώστε να λειτουργεί οργανικά μέσα στο μυθιστόρημα;

Την προσέγγισα από την πλευρά του ατόμου που συμμετέχει σε μεγάλα πολιτικά γεγονότα, διατηρώντας το ακριβές ιστορικό πλαίσιο. Η Ιστορία μάς παρέχει την δυνατότητα να ομονοούμε στις κρίσεις μας για την κεντρική ιδέα σημαντικών γεγονότων, επειδή πλέον έχουμε αποστασιοποιηθεί από τα πάθη της εποχής που εξετάζει. Ταυτόχρονα, μας προσφέρει υλικό, πληροφορίες, από τις οποίες μπορούμε να εξηγήσουμε τις συμπεριφορές εκείνων που συμμετείχαν. Η συγκεκριμένη περίοδος περιέχει δραματικές εντάσεις. Σ’ αυτές στάθηκα ιδιαίτερα και τις πρόβαλλα, ώστε να γίνει κατανοητή η δοκιμασία των ηρώων μου. Όπως τα πειράματα της Φυσικής οδηγούν σε σημαντικά συμπεράσματα όταν τελούνται σε ακραίες συνθήκες, έτσι και οι άνθρωποι δείχνουν το πραγματικό τους πρόσωπο σε ανάλογα δύσκολες συνθήκες. Στην εποχή αυτή προσπάθησα να δω βαθιά τους ρόλους των πρωταγωνιστών με κριτήριο την διαχρονική αλήθεια του ανθρώπου: τις μεγαλοψυχίες και τις αδυναμίες, τις αρετές και τα ελαττώματα.

-Οι ήρωες του βιβλίου μοιάζουν να κουβαλούν ταυτόχρονα ιδανικά, ενοχές και προσωπικές αδυναμίες. Θεωρείτε ότι αυτή η εσωτερική σύγκρουση είναι τελικά η «φυλακή» στην οποία αναφέρεται ο τίτλος;

Οι εσωτερικές συγκρούσεις είναι αναπόφευκτες στον άνθρωπο που δρα, αγωνίζεται, προσπαθεί, έχει στόχους. Είναι ακραίες σε κάποιους ήρωες της ιστορίας όσο και μοιραίες σε κάποιους άλλους. Αλλά δεν είναι αυτή η «φυλακή» του βιβλίου. Οι εσωτερικές συγκρούσεις έχουν το ρόλο της κινητήριας δύναμης, ώστε οι πρωταγωνιστές να αναθεωρούν απόψεις, να ακολουθούν νέες πορείες, ή να συνθλίβονται. «Φυλακή αθώων» ονόμασε ένα από τα μέλη της Οργάνωσης την – κατά τη γνώμη του – «κοινωνία των άκαπνων». Εκείνων που δεν μάχονται για να αλλάξουν την κακή μοίρα του ανθρώπου. Την αντιπαρέβαλλε με την αληθινή φυλακή, εκείνη που κλείνονται οι αγωνιστές από μια «δικαιοσύνη» που αδικεί τον άνθρωπο. Ο αντίλογος στην άποψή του έρχεται από άλλο μέλος, ο οποίος τον αμφισβητεί, περιγράφοντας όρια στην ελευθερία, εκθειάζοντας την κοινωνία της δημιουργίας. Όμως, η ίδια η πλοκή, αναδεικνύει μια άλλη «φυλακή αθώων». Εκείνη στην οποία εγκλωβίζει κάποιον μια ιδεολογία, και τον ελέγχει. Τον οδηγεί να πιστεύει πως είναι αθώος για τις πράξεις του επειδή επικαλείται ανώτερα ιδανικά. Νομίζω πως, το αφήγημα αφήνει στην κρίση του αναγνώστη την επιλογή της «φυλακής».

-Η δομή του έργου, με τις επιμέρους βιογραφίες των χαρακτήρων, θυμίζει μια σύνθεση μικρών ιστοριών που ενώνονται σε ένα μεγαλύτερο σύνολο. Πώς δουλέψατε αυτή τη μορφή αφήγησης;

Δεδομένου ότι πρόκειται για τις βιογραφίες δέκα ηρώων ήταν εξαιρετικά δύσκολος ο συγχρονισμός των ξεχωριστών διαδρομών, ώστε να συμπέσουν οι ιδεολογικές αναφορές και η δράση τους, σε συγκεκριμένη εποχή. Το κλειδί ήταν τα κοινά σημεία που είχαν οι χαραχτήρες, τα οποία αναδείχθηκαν μέσα από τις, μάλλον, πολύ διαφορετικές ιστορίες τους. Το μέγεθος του μίσους προς τους κακούς που συνόδευε το αίσθημα δικαιοσύνης για τους αναξιοπαθούντες, ο περιεχόμενος ναρκισσισμός μέσα στην ενσυναίσθηση, ο θυμός, η δύναμη που δεν έλειπε από κανέναν, τους οδηγεί στην συνεύρεση. Δηλαδή, με οδηγεί να τους διευκολύνω, να τους ενώσω στην κοινή ιστορία τους.

-Στο τελευταίο κεφάλαιο το βιβλίο αποκτά ένταση θρίλερ και αποκαλύπτεται μια προδοσία. Τι σας ενδιέφερε περισσότερο σε αυτή την κορύφωση: η πολιτική διάσταση ή η ανθρώπινη;

Αναμφισβήτητα, η ανθρώπινη. Η πολιτική διάσταση είναι ο κορμός αναφοράς της διαδρομής των ηρώων, αλλά τροφοδοτείται από την γενικότερη ανθρώπινη διάσταση του κάθε ήρωα, την οποία βεβαίως επηρεάζει με τη σειρά της η πολιτική. Η πολιτική καθορίζει πολλά στις συνθήκες της ζωής μας, αλλά η βάση της συμπεριφοράς μας ακουμπάει σε έναν αυτόνομο βασικό πυλώνα: Στις ιδιότητες που μας έχει εφοδιάσει η Φύση, η συμπαντική δημιουργία, ο Θεός, ονομάστε το όπως θέλετε. Απ’ αυτό το πλαίσιο δεν υπάρχει η επιλογή να ξεφύγουμε. Είναι μονόδρομος να δεχτούμε το σύνταγμα που ορίζει τη φύση μας. Δείτε το σαν ένα παιχνίδι με κανόνες στο οποίο προσπαθούμε να παίξουμε όσο πιο σωστά μας επιτρέπει η προσωπικότητα μας, με έπαθλο μια καλή μερίδα ευτυχίας. «Σωστά» σημαίνει: πρίμα στο συμπαντικό ρεύμα που κυλάει μέσα μας, υπάκουα στους φυσικούς και βιολογικούς νόμους που ορίζουν την ύπαρξή μας.

Οι ήρωες μου θα μπορούσαν να ερίζουν για χρήματα, για απάτες, για έρωτες, για οτιδήποτε. Ο χειρισμός όλων των καταστάσεων αφορά την ποιότητα του ανθρώπου. Απ’ αυτήν παράγονται οι επιμέρους πεποιθήσεις, πολιτικές, θρησκευτικές, ηθικές, όσο και οι ανάλογες πράξεις.

Για να γίνω πιο σαφής, θα σας δώσω ένα παράδειγμα. Πολλοί έχουν διατυπώσει την άποψη, πως οι άνθρωποι θα γίνουν απολύτως ηθικοί εφόσον έχουν αρκετά αγαθά για την άριστη διαβίωσή τους. Υποθέτουν πως τότε, δεν θα έχουν λόγο να κλέβουν, να φθονούν, να εξαπατούν, να σκοτώνουν. Νομίζω πως η ζωή τούς διαψεύδει. Πολλοί πλούσιοι, όσο και πολλοί φτωχοί, φτάνουν σε ανήθικες συμπεριφορές για δύο λόγους: Για να αποχτήσουν περισσότερα, ανεξάρτητα από το πόσα έχουν, ή για να αποχτήσουν δόξα και εξουσία. Συνήθως και για τα δύο. Και τι συμβαίνει με τους άλλους, όσους συμπεριφέρονται ηθικά; Τα χρήματα και την εξουσία, δεν τα αποποιούνται ούτε αυτοί. Τους διακρίνει μόνο το ότι δεν τα ανταλλάσσουν με την ηθική τους ακεραιότητα.

Μπορούμε να ελέγξουμε την «απληστία» μας, να της δώσουμε μέτρο και να την περιορίσουμε σε ευγενή άμιλλα, αλλά όχι να την καταργήσουμε. Είναι η κινητήρια δύναμη της ανθρώπινης προόδου. Καμιά πολιτική δεν θα σβήσει αυτή την ιδιότητα του ανθρώπου. Έχει μόνο την καλή πιθανότητα να την στρέψει σε σεβασμό των κανόνων ανταγωνισμού ή συναγωνισμού. Αυτό μπορεί να συμβεί, ανεξάρτητα από το οικονομικό επίπεδο του καθένα, ή την θέση του στην κλίμακα της κοινωνικής ιεραρχίας. Ίσως, μόνο, ένα επαρκές επίπεδο διαβίωσης να διευκολύνει. Ο άνθρωπος, ωστόσο, είναι κουρντισμένος να θέλει το περισσότερο και το καλύτερο.

Αναφέρομαι σε μόνο έναν από τους κανόνες που θέτει η φύση μας στην όλη ύπαρξη μας και δεν είναι του παρόντος να επεκταθώ. Ωστόσο, το συγκεκριμένο παράδειγμα προβάλλει την επιλογή του ανθρώπου να δαμάσει τον μαξιμαλισμό του, στον οποίο αν αφεθεί ανεξέλεγκτα χάνει παρτίδες στο παιχνίδι για την ευτυχία του, ή και όλο το παιχνίδι. Και η συνέπεια για τη χασούρα είναι πολλές δυστυχίες, έως και μόνο δυστυχία.

Αυτή είναι η θέα και η άποψη που έχω για τη ζωή, οπότε θα σας απαντήσω πως, η όλη αφήγηση και κυρίως το τελευταίο κεφάλαιο, της κάθαρσης, εστιάζει κυρίως στην ανθρώπινη διάσταση, χρησιμοποιώντας την πολιτική για να την φωτίσει.

-Οι χαρακτήρες σας φαίνεται να στηρίζονται σε μύθους και αφηγήσεις για να αντέξουν το βάρος των επιλογών τους. Πιστεύετε ότι οι άνθρωποι συχνά χρειάζονται τέτοιες «ιστορίες» για να συμφιλιωθούν με το παρελθόν τους;

Πιστεύω πως όλοι μας, περισσότερο ή λιγότερο, κατασκευάζουμε μύθους προκειμένου να είναι άρτια η ύπαρξή μας. Κι αυτό συμβαίνει επειδή ο άνθρωπος δεν έχει κανένα περιθώριο να αφήνει αναπάντητα τα ερωτήματα που του θέτει η ζωή. Είναι υποχρεωμένος να δίνει απαντήσεις σε όλα, και δίνει απαντήσεις στην πράξη, ακόμα κι όταν λέει «δεν ξέρω, δεν απαντώ». Το πλήθος των απαντήσεων που ανταποκρίνονται στην αλήθεια τον στερεώνουν, τον κάνουν ικανό και ανθεκτικό στις καταστάσεις που αντιμετωπίζει, ενώ οι άλλες, οι ψευδείς, οι μύθοι, τον υποβιβάζουν σε ευάλωτο. Συγκρούεται κάποια στιγμή με την πραγματικότητα την οποία έχει παραποιήσει, και υποφέρει. Ο κύριος λόγος που εξωθούμαστε στις κατασκευές μύθων είναι ότι δεν μπορούμε να σηκώσουμε το βάρος της αλήθειας. Η πορεία μας στη ζωή, η μεγαλύτερη ή η μικρότερη φέτα ευτυχίας κρίνεται, αντιστρόφως ανάλογα, από τους μικρότερους η μεγαλύτερους μύθους που έχουμε προσθέσει στις αλήθειες μας. Το «καθόλου μύθους» δεν υπάρχει στα ανθρώπινα μέτρα.

-Μετά τη συγγραφή ενός τόσο εκτεταμένου κοινωνικού μυθιστορήματος, τι θα θέλατε να κρατήσει ο αναγνώστης κλείνοντας την τελευταία σελίδα της «Φυλακής των αθώων»;

Αυτά που με οδήγησαν στην συγγραφή του μυθιστορήματος είναι τρία μεγάλα θέματα στα οποία, μέσα από τη δράση των ηρώων μου, προσπάθησα να δείξω όλες τις πλευρές τους και όλες τις πιθανές απαντήσεις: Τα αίτια που οδηγούν κάποιον σε ακραίες αποφάσεις και δράσεις, στην αυτοδικία, προκειμένου να αποδώσει την κατά τη γνώμη του δικαιοσύνη.

Η μαρξιστική κοσμοθεωρία που σημάδεψε για έναν περίπου αιώνα τον πλανήτη.

Η διεύρυνση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ώστε να περιλαμβάνεται και η ευθανασία.

Βεβαίως, το μυθιστόρημα εστιάζει και σε πολλά άλλα κρίσιμα μεγέθη της ζωής, τα οποία διστάζω να τα πω «μικρά». Όλα αυτά, η λογοτεχνία έχει την πολυτέλεια αλλά και την υποχρέωση, να μη δίνει σαφείς απαντήσεις, να μην ξεπέφτει σε προπαγάνδα. Είναι απαλλαγμένη από το βάρος ενός δοκιμίου στο οποίο πρέπει κάποιος να αποδείξει ένα θεώρημα. Είναι ελεύθερη να τιμά τον εαυτό της. Προσπάθησα να διαχωρίσω το σαφές από το στρατευμένο, να μείνω στο πρώτο. Προσπάθησα επίσης να αναδείξω τη συναρπαστική πλευρά των γεγονότων που αφορούσαν τους ήρωές μου. Συνεπώς, αυτό που θα προσδοκούσα να κρατήσει ο αναγνώστης είναι: τον δικό του στοχασμό γύρω από τα ζητήματα που πραγματεύεται η πλοκή, υποθέτοντας πως δεν τον κούρασε ο όγκος του βιβλίου.

Βλάρα Αλεξία