Χρήστος Γραμματίκας: "Ο ρόλος του πολίτη, η ουσία του ολοκληρωτισμού, το νόημα της αυτονομίας και της δημοκρατίας, είναι όλα ζητήματα επίκαιρα, επιτακτικά και ζωτικά για τον καθένα μας στη σημερινή πραγματικότητα".

Με το βιβλίο Στο γωνιακό καφενείο, ο Χρήστος Γραμματίκας μετατρέπει έναν φαινομενικά απλό χώρο καθημερινής συνάντησης σε πεδίο πολιτικού και φιλοσοφικού στοχασμού. Μέσα από συζητήσεις ανθρώπων της διπλανής πόρτας, το έργο ανοίγει ζητήματα δημοκρατίας, αυτονομίας, ολοκληρωτισμού και συλλογικής ευθύνης, συνομιλώντας ουσιαστικά με τη σκέψη του Κορνήλιος Καστοριάδης. Σε αυτή τη συνέντευξη, ο συγγραφέας μιλά για τον ρόλο του ενεργού πολίτη, τη σημασία του δημόσιου διαλόγου, αλλά και για το πώς η καθημερινότητα μπορεί να γίνει αφορμή βαθύτερης αναζήτησης γύρω από τον κόσμο που χτίζουμε και τη κοινωνία που επιλέγουμε να ζούμε.

Χρήστος Γραμματίκας

Το βιβλίο σας ξεκινά από έναν γωνιακό καφενέ στην Ευρώπη και καταλήγει σε φιλοσοφικούς στοχασμούς επηρεασμένους από τον Κορνήλιο Καστοριάδη. Πώς προέκυψε η ιδέα να συνδέσετε την καθημερινή ζωή με τόσο βαθιά θεωρητικά ζητήματα;

Ο ρόλος του πολίτη, η ουσία του ολοκληρωτισμού, το νόημα της αυτονομίας και της δημοκρατίας, είναι όλα ζητήματα επίκαιρα, επιτακτικά και ζωτικά για τον καθένα μας στη σημερινή πραγματικότητα. Στο βιβλίο, άνθρωποι με σάρκα και οστά, με τις εμπειρίες τους και τα βιώματά τους, τα συζητούν όχι από φιλοσοφικό ενδιαφέρον, αλλά αναζητώντας απάντηση στα δύο καίρια και βασανιστικά ερωτήματα: τι μπορούμε να πούμε για τον κόσμο στον οποίο ζούμε και τι είδους κοινωνία θέλουμε.

Ο τίτλος Στο γωνιακό καφενείο παραπέμπει σε έναν χώρο συνάντησης, συζήτησης και στοχασμού. Ποιο ρόλο παίζει ο χώρος στη διαμόρφωση της σκέψης των χαρακτήρων και του ίδιου του αναγνώστη;

Το καφενείο είναι το αντίστοιχο της αγοράς, στο ενδιάμεσο του οίκου και της εκκλησίας, του ιδιωτικού και του δημόσιου. Στις άτυπες συναντήσεις και συζητήσεις του καφενείου (της αγοράς) διαμορφώνονται συχνά γνώμες και πεποιθήσεις που μπορεί να αποδειχτούν καθοριστικές στη συνέχεια, προς το καλύτερο ή το χειρότερο.

Στην εποχή της καθημερινότητας του γραφείου και των συζητήσεων σε μικρούς χώρους, πώς καταφέρνετε να αναδείξετε τη φιλοσοφία του Καστοριάδη χωρίς να χάνεται η αφηγηματική ροή;

Δεν ξέρω αν το κατάφερα, πάντως το προσπάθησα. Θεωρώ τα δύο σκέλη της αφήγησης, γραφείο και καφενείο, αλληλένδετα. Στην εποχή μας, το γραφείο είναι ο κύριος εργασιακός χώρος, στην Ευρώπη τουλάχιστον. Στο πλαίσιο της γραφειοκρατικής ιεραρχικής δομής μιας μεγάλης επιχείρησης, καθένας προσαρμόζεται και αντιδρά σύμφωνα με τη συνείδησή του, τις ανάγκες του, τα ταλέντα του, την αξιοπρέπειά του ή την απουσία της. Η μυθοπλασία εγγράφεται σε αυτόν τον καμβά και προεκτείνεται στο καφενείο, όπου η προοπτική είναι ευρύτερη. Παρεμπιπτόντως, ο Καστοριάδης είχε αφιερώσει πολλά κείμενα στην εσωτερική οργάνωση των επιχειρήσεων, κυρίως την εποχή του περιοδικού Σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα.

Το κείμενο πρωτοεκδόθηκε το 2006 στα γαλλικά. Ποιες αλλαγές ή προσαρμογές επιλέξατε, όταν το φέρατε στην ελληνική γλώσσα και στην ελληνική πραγματικότητα;

Ελάχιστες έως μηδαμινές. Η κυριότερη προσαρμογή ήταν η αλλαγή μερικών ονομάτων, με σκοπό να γίνουν πιο «διεθνή». Παραδείγματος χάριν, ο Τζόνι στο γαλλικό κείμενο ονομάζεται Vincent (Βενσάν, Βικέντιος). Κατά τη γνώμη μου, τα θέματα που θίγονται παραμένουν απαράλλαχτα είτε πρόκειται για Έλληνα, για Γάλλο, για Σουηδό, για κάθε Ευρωπαίο πολίτη.

Στο βιβλίο, οι διάλογοι και οι συζητήσεις στα καφενεία μοιάζουν να γίνονται καθρέφτες της κοινωνίας. Ποιες πτυχές της σύγχρονης κοινωνικής ζωής σάς ενέπνευσαν περισσότερο και πώς τις ενσωματώσατε στο έργο;

Δεν έχω την αυταπάτη να πιστεύω ότι η παρέα που συζητάει στο καφενείο αποτελεί αξιόπιστο στατιστικό δείγμα ή «καθρέφτη» της κοινωνίας. Τα μέλη της συμμερίζονται ένα ενδιαφέρον για τις κοινές υποθέσεις σε μια προοπτική χειραφέτησης, στοιχεία που δυστυχώς σπανίζουν στη σημερινή Ευρώπη. Για να απαντήσω πιο άμεσα στην ερώτησή σας, συμμερίζομαι τη διάγνωση του Καστοριάδη της δεκαετίας του ’90 σε δημοσιευμένα και ανέκδοτα γραπτά του, όταν αναφέρεται στην άνοδο της ασημαντότητας και στην ερείπωση ή το «σαραβάλιασμα» της δύσης (Le délabrement de l’occident), χαρακτηριστικές πτυχές της σύγχρονης κοινωνικής ζωής. Το 2005-6 υπήρξε μια αναζωογόνηση του ενδιαφέροντος για τις ιδέες του στη Γαλλία από ομάδες νέων, ενώ συγχρόνως τα παλαιά μέλη του Σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα άρχισαν να οργανώνουν τακτικές συναντήσεις. Το βιβλίο εντάσσεται επίσης και ως συνεισφορά σε αυτές τις προσπάθειες.

Πώς βλέπετε τον ρόλο του καθημερινού ανθρώπου, αυτού που πηγαίνει σε ένα καφενείο ή δουλεύει στο γραφείο, στη φιλοσοφική και πολιτική σκέψη που διερευνάτε; Υπάρχει ένας «μικρός Καστοριάδης» μέσα σε όλους μας;

Υπάρχει ένας «εν δυνάμει ενεργός πολίτης» μέσα σε όλους μας, αυτό είναι το πολύτιμο κληροδότημα των προγόνων μας και νομίζω ότι έτσι θα εκφραζόταν και ο Καστοριάδης. Επί ενάμιση αιώνα, ο συγκεκριμένος πολίτης εναπόθεσε τις ελπίδες της χειραφέτησης, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, στο εργατικό κίνημα και στη μαρξιστική κοσμοθεωρία. Από τη δεκαετία του ’90 και μετά, κάθε αυταπάτη σχετικά με υποτιθέμενους νόμους της ιστορίας που εγγυώνται την απελευθέρωση και ένα λαμπρό μέλλον εξανεμίστηκε. Ωστόσο, εξακολουθούμε να διαθέτουμε όλοι μας επαρκή παρακαταθήκη αυτονομίας, ώστε να μπορούμε να θέσουμε σε νέες βάσεις το κεντρικό πολιτικό ζήτημα: ποιος και πώς αποφασίζει για τα κοινά;

Το έργο σας συνδυάζει την αίσθηση του προσωπικού με θεωρητικά ζητήματα κοινωνικής και πολιτικής σκέψης. Ποιο ήταν το μεγαλύτερο στοίχημα για εσάς στη συγγραφή: η προσβασιμότητα στον αναγνώστη ή η διατήρηση της φιλοσοφικής ακρίβειας;

Όταν η συζήτηση περιστρέφεται γύρω από την πραγματική φύση των σημερινών καθεστώτων, δεν πρόκειται για θεωρητικό ζήτημα με μέριμνα τη διατήρηση της φιλοσοφικής ακρίβειας. Πολύ απλούστερα, το γεγονός ότι οι σύγχρονες ολιγαρχίες αυτοχαρακτηρίζονται δημοκρατίες αποτελεί έναν συνειδητό και ασύστολο εμπαιγμό, από τον οποίο πρέπει να απαλλαγούμε. Μια τέτοια απομυθοποίηση εκδηλώνεται ήδη, αν και κάπως αρνητικά, μέσω του γενικού κυνισμού και της απαξίωσης των ιθυνόντων. Δεν νομίζω πως ο αναγνώστης θα εκπλαγεί από τις ιδέες που εκφράζονται στο κείμενο.

Αν έπρεπε να συνοψίσετε σε μια φράση τι μπορεί να πάρει μαζί του ο αναγνώστης από το βιβλίο, πέρα από γνώση ή στοχασμό, ποιο θα ήταν αυτό;

Ότι το πρόταγμα της αυτονομίας παραμένει πάντα επίκαιρο και ζωτικό. Στα είκοσι χρόνια που μεσολάβησαν, μέσα σε μια ζοφερή καθημερινή και γεωπολιτική πραγματικότητα, γεγονότα όπως «η αραβική άνοιξη», «το κίνημα των πλατειών», «τα κίτρινα γιλέκα» εγγράφονται σε αυτή την κατεύθυνση, θα το παραδεχόταν ακόμα και ο Μπερτ του βιβλίου. Επαφίεται στον «εν δυνάμει ενεργό πολίτη» να μετατρέψει τέτοια ρυάκια σε ποταμό.

Βλάρα Αλεξία