Στέλιος Καραγιαννόπουλος: "Η προσπάθεια που έκανα ήταν να ανασυστήσω τις συνθήκες της εποχής έτσι ώστε να κατανοήσω ποια διλήμματα δημιουργούσαν, τι επιλογές έκαναν εφικτές, καθώς και ποιο ήταν το κόστος της κάθε επιλογής".

Ο Στέλιος Καραγιαννόπουλος, στο βιβλίο του «Επιβίωση: Πρόσφυγες κι εργάτες στον 20ό αιώνα», ανασυνθέτει τη ζωή του Παναγιώτη, ενός πρόσφυγα και εργάτη που βίωσε τις μεγάλες ανατροπές του 20ού αιώνα. Μέσα από οικογενειακές μνήμες, αρχειακή έρευνα και προσωπικές διαδρομές, φωτίζει τις ζωές των απλών ανθρώπων που μένουν έξω από την επίσημη Ιστορία και αναδεικνύει τη σημασία της διάσωσης της συλλογικής και οικογενειακής μνήμης.

 -Πώς ξεκίνησε η αναζήτησή σας για την ιστορία του Παναγιώτη; Υπήρχε κάποιο συγκεκριμένο στοιχείο που σας έκανε να θέλετε να γνωρίσετε καλύτερα τη ζωή του;

Σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει συνήθως όταν κάποιος γράφει για την ιστορία της οικογένειάς του, εγώ δεν ξεκίνησα από τους ανθρώπους, αλλά από τον χώρο. Ήταν η Κωνσταντινούπολη –η πόλη στην οποία γεννήθηκε και μεγάλωσε ο Παναγιώτης– που άσκησε πάνω μου μια έντονη έλξη. Το βάρος της ιστορίας της αλλά και ο σύγχρονος χαοτικός της χαρακτήρας μου δημιούργησαν την επιθυμία να την γνωρίσω πιο βαθιά, πιο ουσιαστικά, να προσπαθήσω να προσπεράσω τόσο το εθνικό στερεότυπο που βλέπει μια χαμένη πατρίδα, όσο και το τουριστικό που καταναλώνει γλυκά και εμπειρίες μέσα σε ένα οριενταλιστικό παιχνιδότοπο. Η έρευνα για τη ζωή του Παναγιώτη μου προσέφερε τη δυνατότητα να υπάρχω μέσα στην πόλη έχοντας μια ταυτότητα διαφορετική από την τουριστική. Γνώριζα την σύγχρονη πόλη ενώ παράλληλα συνέλλεγα θραύσματα πληροφοριών προσπαθώντας να ανασυστήσω μια ζωή, αλλά και μια εποχή.

-Ο Παναγιώτης υπήρξε πρόσφυγας, καπνεργάτης, όμηρος και εργάτης στη ναζιστική Γερμανία. Πόσο δύσκολο ήταν να ανασυνθέσετε μια ζωή που πέρασε μέσα από τόσο διαφορετικές και δύσκολες συνθήκες;

Εδώ τα εύσημα πρέπει να πάνε στον πατέρα μου, καθώς οι δικές του ιστορίες με βοήθησαν να δημιουργήσω το σχεδιάγραμμα της ζωής του Παναγιώτη. Αυτές οι ιστορίες αποτέλεσαν τη βάση και έτσι μπόρεσα στη συνέχεια να τις συμπληρώσω, να τις διευρύνω και σε κάποιες περιπτώσεις, ακόμα και να τις διαψεύσω μέσα από την έρευνα στα αρχεία. Στο επίπεδο της αρχειακής έρευνας θα ήθελα να επιβεβαιώσω ένα στερεότυπο. Οι Γερμανοί αποδείχτηκαν πολύ πιο οργανωμένοι και συνεργάσιμοι και τις δύο φορές που τους προσέγγισα (για τα αρχεία της Deutsche Bank σχετικά με τον Οθωμανικό Σιδηρόδρομο της Ανατολής και για το αρχείο Arolsen σχετικά με τα θύματα των διώξεων που πραγματοποίησαν οι Ναζί), σε σχέση με τους Έλληνες. Όσες φορές προσπάθησα να προσεγγίσω εκκλησιαστικούς φορείς, οι οποίοι έχουν στη διάθεσή τους αρχεία για τους πληθυσμούς από την Κωνσταντινούπολη και τη Μικρά Ασία, είτε δεν έλαβα καμία απάντηση, είτε οι απαντήσεις ήταν αρνητικές.

-Λέτε ότι υπάρχουν ζωές για τις οποίες η επίσημη Ιστορία δεν έχει χώρο. Τι πιστεύετε ότι χάνουμε όταν οι ιστορίες των απλών ανθρώπων μένουν έξω από την Ιστορία;

Νομίζω ότι χάνουμε την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης κατάστασης. Όταν προσεγγίζουμε το παρελθόν ως μια αλληλουχία ιστορικών γεγονότων διανθισμένων με ανδραγαθήματα που διέπραξαν ήρωες από τη μία, και προδοσίες από την άλλη, αδυνατούμε να κατανοήσουμε ότι οι ζωές των ανθρώπων που ήρθαν πριν από εμάς –όπως ακριβώς και οι δικές μας– βιώνονται μέσα σε μια ομίχλη όπου κυριαρχεί η ανασφάλεια και η αβεβαιότητα.

Η σχολική και η δημόσια ιστορία βασίζονται πάνω στο τρίπτυχο “μάχες, συνθήκες, βασιλιάδες”, μια γεγονοτολογική αφήγηση δηλαδή που επικεντρώνεται στις πολεμικές συγκρούσεις, τους ισχυρούς άνδρες και τα κείμενα που υπογράφουν για να λύσουν τις διαφορές τους. Είναι αξιοσημείωτο και λυπηρό ταυτόχρονα ότι ενώ η ακαδημαϊκή ιστορία έχει ξεπεράσει αυτό το σχήμα εδώ και δεκαετίες, η σχολική και η δημόσια ιστορία συνεχίζουν να το αναπαράγουν. Είναι σαν να μην υπάρχει καμία οργανική σύνδεση ανάμεσα στην ιστορική έρευνα που παράγεται μέσα στα ελληνικά πανεπιστήμια και στον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες κατανοούν το παρελθόν του τόπου στον οποίο ζουν.

Αυτή η προσέγγιση, εκτός του ότι αφήνει εκτός ένα τεράστιο μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας, έχει ως αποτέλεσμα να παράγονται και εξαιρετικά βαρετές ιστορικές αφηγήσεις. Δεν υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που να βρίσκουν ενδιαφέρουσα την αποστήθιση ημερομηνιών και γεγονότων. Οι ζωές των ανθρώπων όμως δεν είναι ημερομηνίες και ξερά γεγονότα. Είναι γεμάτες μυστικά, έρωτες, δύσκολες επιλογές, μικρές και μεγάλες νίκες, καθημερινές ήττες, συμβιβασμούς. Όλα αυτά τις καθιστούν περίπλοκες, αληθινές και ενδιαφέρουσες. Η ιστορία είναι τόσο ζωντανή όσο και η ίδια η ζωή. Αυτό μας θυμίζει η μελέτη της ζωής των καθημερινών ανθρώπων.

-Στην έρευνά σας χρησιμοποιήσατε αρχεία, μνήμες και τόπους. Ποιο από αυτά τα τρία σας βοήθησε περισσότερο να πλησιάσετε τον πραγματικό άνθρωπο πίσω από τα γεγονότα;

Είναι δύσκολο να ξεχωρίσω ένα από τα τρία στοιχεία, καθώς κατά τη διάρκεια της έρευνας ήταν αλληλένδετα. Η οικογενειακή μνήμη αποτελούσε το έναυσμα. Μια ιστορία που μου αφηγούνταν ο πατέρας μου ή μια ανάμνηση που είχε κάποιος άλλος συγγενής σχετικά με τον Παναγιώτη. Ακολουθούσε η δική μου επίσκεψη στους τόπους όπου έζησαν οι άνθρωποι που αναφέρονται στο βιβλίο, στην Κωνσταντινούπολη, την Καππαδοκία, την Καβάλα. Ο τόπος έδινε υπόσταση στην εμπειρία, την έκανε πραγματική. Όταν βρισκόμουν στα μέρη στα οποία είχαν περπατήσει ο Παναγιώτης ή οι συγγενείς του κατανοούσα ουσιαστικά ότι οι ιστορίες που είχε ακούσει είχαν πραγματικά συμβεί, είχαν βιωθεί. Και τέλος, το αρχείο πλαισίωνε αυτές τις ιστορίες και τους προσέδιδε νόημα. Μου δημιουργούσε ερωτήματα και μου έδινε απαντήσεις σχετικά με το γιατί ο Παναγιώτης πήρε τις αποφάσεις που πήρε σε κάθε στροφή της ζωής του.

-Στο βιβλίο σας δεν αναζητάτε μόνο τι συνέβη στον Παναγιώτη, αλλά και γιατί πήρε συγκεκριμένες αποφάσεις. Πόσο δύσκολο είναι να κρίνουμε τις επιλογές ενός ανθρώπου όταν δεν έχουμε ζήσει τις συνθήκες που έζησε εκείνος;

Δεν μου φαίνεται ιδιαίτερα χρήσιμο, αλλά ούτε και ενδιαφέρον το να κρίνω τις επιλογές που έκαναν άνθρωποι οι οποίοι βίωσαν μια πραγματικότητα πολύ διαφορετική από τη δική μου, χρησιμοποιώντας σημερινά κριτήρια. Η προσπάθεια που έκανα ήταν να ανασυστήσω τις συνθήκες της εποχής έτσι ώστε να κατανοήσω ποια διλήμματα δημιουργούσαν, τι επιλογές έκαναν εφικτές, καθώς και ποιο ήταν το κόστος της κάθε επιλογής. Μέσα από αυτή τη διαδικασία προσπάθησα να κατανοήσω τους λόγους και τις διαδρομές μέσα από τις οποίες ο Παναγιώτης πήρε συγκεκριμένες αποφάσεις.

-Η ιστορία του Παναγιώτη είναι ταυτόχρονα και η ιστορία της οικογένειάς του. Πόσο άλλαξε η εικόνα που είχατε για εκείνον όσο ανακαλύπτατε τις σχέσεις του με τους ανθρώπους γύρω του;

Δεν άλλαξε ακριβώς, αλλά μάλλον αποκρυσταλλώθηκε μια εικόνα που πριν μόνο υποψιαζόμουν. Ο Παναγιώτης, ενώ πέρασε πολύ δύσκολα, κατόρθωσε να διατηρήσει μια εσωτερική ευγένεια και μια τρυφερότητα απέναντι στους ανθρώπους, τα ζώα και τα πράγματα. Και αυτό αποκαλύπτεται κυρίως μέσα από τις συγκρούσεις που είχε με τα μέλη της οικογένειας του. Η γυναίκα του, η Στέλλα, και ο γαμπρός του, ο Νίκος, για παράδειγμα, προσέγγισαν διαφορετικά τη ζωή. Οι δυσκολίες που αντιμετώπισαν –οι οποίες ήταν πολλές και για τους ίδιους– τους σκλήρηναν. Ακρωτηρίασαν την τρυφερότητα προκειμένου να επιβιώσουν. Αυτή ήταν η άμυνα τους απέναντι σε ένα κόσμο, ο οποίος στάθηκε εχθρικά απέναντί τους. Ο Παναγιώτης προσπάθησε να μην το κάνει αυτό. Και ενώ κατανοώ απόλυτα τους λόγους και τις διαδρομές που οδήγησαν τη Στέλλα και τον Νίκο να γίνουν οι άνθρωποι που έγιναν, η στάση ζωής που επέλεξε ο Παναγιώτης με συγκινεί βαθιά.

-Τι θα θέλατε να μείνει στον αναγνώστη όταν κλείσει το βιβλίο; Η ιστορία ενός συγκεκριμένου ανθρώπου ή η σκέψη ότι πίσω από κάθε αριθμό και κάθε στατιστική υπάρχει μια ολόκληρη ζωή;

Αυτό που θα ήθελα είναι όποιος διαβάσει το βιβλίο μετά να ασχοληθεί με την ιστορία της δικής του οικογένειας. Να ρωτήσει τους παππούδες και τις γιαγιάδες του για τα χρόνια που ήταν νέοι, να ψάξει να βρει γράμματα και ημερολόγια, και ιδανικά να τις καταγράψει αυτές τις πληροφορίες. Σήμερα είναι εξαιρετικά εύκολο, όλοι μας κουβαλάμε διαρκώς πάνω μας μια συσκευή καταγραφής. Αυτός ο όγκος πληροφοριών, ο οποίος βρίσκεται σε συρτάρια, σε άλμπουμ φωτογραφιών και μέσα στις ιστορίες των προηγούμενων γενεών είναι καταδικασμένος να χαθεί, αν δεν καταγραφεί. Σε λίγα χρόνια δεν θα υπάρχουν πια όσα σήμερα θεωρούμε δεδομένα. Οι άνθρωποι θα φύγουν από τη ζωή, τα χαρτιά θα πεταχτούν σε μια μετακόμιση. Θεωρώ ότι έχουμε χρέος να διασώσουμε τις ιστορίες που αφηγούνται την ανθρώπινη εμπειρία. Άλλωστε μόνο αυτό μένει από όλη μας την ύπαρξη. Τίποτα άλλο.

 

Βλάρα Αλεξία


Ο Στέλιος Καραγιαννόππουλος γεννήθηκε το 1979 στο Τορόντο του Καναδά. Μεγάλωσε στην Αθήνα και σπούδασε ιστορία στην Κέρκυρα και το Λονδίνο. Το μυθιστόρημά του Αναζήτηση εργασίας (εκδ. Περίπλους, 2022) βραβεύτηκε στον 40ό διαγωνισμό της Πανελλήνιας Ένωσης Λογοτεχνών. Την ίδια χρονιά κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Περίπλους το ιστορικό δοκίμιο Τι να μαγείρευε η γιαγιά Ζαχαρένια και άλλες ιστορίες από τις κουζίνες της Κωνσταντινούπολης. Έχει επιμεληθεί την έκδοση των μαρτυριών Από την Πάνιτσα στο Διάσελλο, μια ιστορία από τη Θεσσαλία (εκδ. Ηδύφωνο, 2022) και Ταξιαρχία Ιππικού του ΔΣΕ (εκδ. MemOria, 2025). Από το 2016 ζει στις Βρυξέλλες και εργάζεται στη βιβλιοθήκη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Με αφορμή το νέο βιβλίο του «Επιβίωση: Πρόσφυγες κι εργάτες στον 20ό αιώνα», Εκδόσεις Τσουκάτου, η συνέντευξη που ακολουθεί.

Σχόλια

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

Είδαμε και προτείνουμε: «Οδύσσεια» από τον Μικρό Βορρά Μια παράσταση–ταξίδι

Χαριτίνη Ξύδη: "Ο χρόνος είναι η αιώνια πάλη των αντιθέτων και ταυτοχρόνως η ισορροπία τους".