Γιάννης Μπούζας: "Η φαντασία διακατέχει κάθε δραστηριότητα της καθημερινότητάς μας".

Ο Γιάννης Μπούζας, μέσα από τη συλλογή διηγημάτων Αίθουσα φαντασίας, επιχειρεί μια στοχαστική περιπλάνηση στα όρια πραγματικότητας και φαντασίας, μνήμης και ονείρου. Σε δεκαπέντε ετερόκλητες ιστορίες που συνθέτουν ένα υπαρξιακό παζλ, ο συγγραφέας εξετάζει τη θέση του σύγχρονου ανθρώπου απέναντι στον χρόνο, την τεχνολογία, τη μοναξιά και τη δύναμη της φαντασίας ως θεμέλιο της ίδιας της ανθρώπινης ύπαρξης. Στη συνέντευξη που ακολουθεί, μιλά για την εύθραυστη ισορροπία ανάμεσα στο “τώρα” και το άχρονο, καθώς και για τη λογοτεχνία ως χώρο εσωτερικής αναζήτησης και στοχαστικής ελευθερίας.

·Στην Αίθουσα φαντασίας οι ήρωες μοιάζουν να κινούνται συνεχώς ανάμεσα στην πραγματικότητα και στη φαντασία. Πιστεύετε ότι ο σύγχρονος άνθρωπος δυσκολεύεται πλέον να ζήσει πραγματικά το “παρόν”;

Πράγματι, η Αίθουσα φαντασίας απαρτίζεται από δεκαπέντε ετερόκλητα διηγήματα, που κινούνται στον χώρο και τον χρόνο σαν παζλ εικόνων, προσπαθώντας να συν-θέσουν δύο κόσμους. Άλλοτε τον πραγματικό και άλλοτε τον φανταστικό. Πολλοί θεωρούν─και ο γράφων το ίδιο─το παρόν ως το μηδενικό όριο μεταξύ παρελθόντος και μέλλοντος, άρα ουσιαστικά το παρόν δεν υφίσταται. Όπως και να έχει, για τη χρονική στιγμή του κάθε «τώρα», θα έλεγα ότι ο άνθρωπος από τα πρώτα λεπτά της ύπαρξής του αγωνίζεται για να ζήσει καλύτερα, για να έχει δικαιώματα κι ελευθερίες, σ’ ένα περιβάλλον που μεταλλάσσεται διαρκώς. Οι δυσκολίες και τα εμπόδια του «τώρα» πάντα υπήρχαν. Οι εποχές μπορεί να αλλάζουν, αλλά τα ανθρώπινα συναισθήματα όχι. Ανεξαρτήτου εποχής ο άνθρωπος ζει το δικό του σήμερα, αλλά η σκέψη του αναπολεί το χθες, αναμορφώνοντας τις στιγμές που έζησε ή παραδίδεται στην ενατένιση, για να πλάσει το αρεστό του αύριο. Απλά, το δικό μας «παρόν» διαθέτει εικονική πραγματικότητα, τεχνητή νοημοσύνη, εικόνες που μας προσφέρονται αφειδώς, χωρίς να χρειάζεται να ενεργοποιήσουμε τη φαντασία μας. Ίσως, υπό το πρίσμα αυτό, ο σύγχρονος άνθρωπος να δυσκολεύεται περισσότερο να ζήσει το «|παρόν» σε σχέση με τον προγενέστερό του.

·  Οι ιστορίες σας έχουν πολλά στοιχεία. Τι είναι αυτό που σας απασχολεί περισσότερο για τον άνθρωπο της σημερινής εποχής;

Η συλλογή περιλαμβάνει πολλά επίπεδα και χαρακτήρες με διαφορετικές προσωπικότητες. Συναισθήματα και συμβολισμοί εναλλάσσονται διαρκώς σε κάθε διήγημα. Όταν για παράδειγμα μια ογδοντάχρονη γυναίκα διηγείται Το ωραιότερο παραμύθι του κόσμου σε μια πάνινη κούκλα, επιχειρώ να προσεγγίσω τον φανταστικό της κόσμο, για την κόρη που δεν απέκτησε ποτέ. Ή όταν ο σαλός του χωριού, που βιώνει το τέλος της χιλιετίας σαν το τέλος της ανθρωπότητας και προσπαθεί να σώσει τους συντοπίτες του, ενώ όλοι τον χλευάζουν, γίνεται ο αθάνατος ήρωάς τους. Αντιθέσεις του φανταστικού και πραγματικού κόσμου των ηρώων που συγκρούονται με το περιβάλλον και τους συνανθρώπους τους. Αντιθέσεις τις οποίες θεωρώ ότι ο σημερινός άνθρωπος τις αγνοεί ηθελημένα, όχι με κάποιο συγκεκριμένο σκοπό, αλλά για να μην διαταραχθεί η προσωπική του ηρεμία. Έχει φτάσει σ’ ένα σημείο απαξίωσης από καθετί που τον περιβάλλει, −κοινωνία, συνάνθρωπος, φύση, περιβάλλον. Αν και φαινομενικά ενδιαφέρεται για τον διπλανό, η ικανοποίηση του εαυτού του αποτελεί το κύριο μέλημα.

·  Σε αρκετά διηγήματα η τεχνολογία και η εικονική πραγματικότητα μοιάζουν να υπόσχονται ευτυχία αλλά τελικά οδηγούν σε αδιέξοδο. Θεωρείτε ότι όσο εξελίσσεται η τεχνολογία τόσο απομακρυνόμαστε από τον εαυτό μας;

Η ευτυχία, ως αντικείμενο μελέτης, είναι ένα από τα θέματα που με απασχολεί και προσπαθώ, μέσα από τα γραπτά μου, να περάσω στον αναγνώστη αυτή την ανησυχία μου. Είμαι θιασώτης της άποψης ότι ο άνθρωπος δεν χρειάζεται πολλά υλικά αγαθά, για να νιώσει ευτυχισμένος, ή τουλάχιστον να βρεθεί σε μια κατάσταση πληρότητας, όπου τα «θέλω» και τα «πρέπει» να έχουν κατασταλάξει με τον εαυτό μας, για να απολαύσουμε όσα μας προσφέρει η φύση. Και αναφέρομαι στην ευτυχία ─που ως στόχος είναι πιο προσιτή στην ιδιοσυγκρασία του μέσου ανθρώπου─ και όχι στην ευδαιμονία, η οποία σύμφωνα με την αριστοτελική άποψη (Ηθικά Νικομάχεια) μόνο ο άνθρωπος έχει δικαίωμα και μερτικό από τα υπόλοιπα ζώα. Θεωρώ ως δεδομένο λοιπόν, ότι η τεχνολογική εξέλιξη καταπολεμά, με τον έναν ή άλλο τρόπο, τον εαυτό μας (ή τους εαυτούς μας) προκαλώντας έτσι μια ανισορροπία με τον εσωτερικό μας κόσμο, με αποτέλεσμα πολλές φορές να μας δημιουργεί δυσφορία, και να μας αναγκάζει να χάσουμε τον στόχο μας. Στο διήγημα Οι Αρχοντάνθρωποι κάνω σύγκριση του υπαρκτού homosapiens και του φανταστικού dominussapiens. Δοκίμασα να κατανοήσω (φυσικά με αρωγό την δύναμη της φαντασίας), την εξελικτική πορεία του ανθρώπου στο βάθος ενός ακαθόριστου χρόνου, πώς θα αισθάνεται στα μακρινά μελλοντικά χρόνια κι αν καταφέρει ποτέ να συμβιβαστεί με τον εαυτό του και να νιώσει ευτυχισμένος. 

·  Η φαντασία στο βιβλίο λειτουργεί διττά. Για εσάς τελικά η φαντασία σώζει τον άνθρωπο ή τον απομονώνει περισσότερο;

Σε καμία περίπτωση η φαντασία δεν λειτουργεί διττά. Η φαντασία ταυτίζεται με την ύπαρξή μας. Το κύριο συστατικό του πολιτισμού μας έχει βασιστεί στην ανθρώπινη φαντασία. Αν ο άνθρωπος δεν είχε προικιστεί με το χάρισμα της φαντασίας, οι τέχνες και τα γράμματα, οι επιστήμες, οι ψυχολογικές και φιλοσοφικές θεωρήσεις, δεν θα είχαν φτάσει στο επίπεδο που γνωρίζουμε όλοι μας. Η φαντασία επηρεάζει τη σκέψη, την ανάμνηση, τη συνείδηση, τη γλώσσα, την κοινωνία την ιστορία μας ως άνθρωποι. Κι αν κάποιες στιγμές απομονωνόμαστε, γιατί φανταζόμαστε τα περασμένα ή τα επερχόμενα, δεν σημαίνει ότι έχουμε απομακρυνθεί ή ότι χάσαμε τον δρόμο μας, απλά ταξιδεύουμε σε κάποια πραγματικότητα που μόνο εμείς γνωρίζουμε. Όπως είπε άλλωστε και ο Μαρσέλ Προυστ: «Είναι γλυκό, σε όλες τις ηλικίες,  να αφήνεσαι να σε οδηγεί η φαντασία».

·  Οι ιστορίες μοιάζουν με κομμάτια ενός μεγαλύτερου παζλ για την ανθρώπινη ύπαρξη. Υπήρχε κάποια κεντρική ερώτηση που σας συνόδευε όσο γράφατε το βιβλίο;

Η φαντασία διακατέχει κάθε δραστηριότητα της καθημερινότητάς μας. Σε κάποιους ανθρώπους καλπάζει, ενώ κάποιοι άλλοι δεν ασχολούνται μαζί της. Την θεωρούν ως δεδομένο ότι ζει μέσα μας. Τι πραγματικά όμως είναι η φαντασία, πώς την απέκτησε ο άνθρωπος; Πώς σχετίζεται με τον χρόνο και το χώρο, με τη μνήμη, την εξελικτική μας πορεία διαμέσου των αιώνων; Αυτά ήταν μερικά από τα ερωτήματα που με απασχολούσαν εδώ και καιρό. Βέβαια, γράφοντας οι ανησυχίες μου αναζωπυρώθηκαν, χωρίς ωστόσο να επιθυμώ να εισέλθω εκτεταμένα στο φάσμα του φα-νταστικού, αλλά με ιστορίες που θα «άγγιζαν» τον καθημερινό άνθρωπο. Τα διηγήματα της συλλογής κινούνται ανάμεσα στην αναπόληση, την ενατένιση, την φαντασίωση, την παραίσθηση, το όνειρο και την ενδοσκόπηση. Προσπάθησα να σκιαγραφήσω τις προσωπικές στιγμές του ανθρώπου, όταν εγκαταλείπουμε τον εαυτό μας στην αναπόληση και ο νους ανασύρει μνήμες του παρελθόντος, για να ανασυγκροτήσουμε καταπώς θέλουμε αυτά που ζήσαμε, ή όταν αφηνόμαστε στην ενατένιση επιμηκύνοντας τον χρόνο του μέλλοντος, για να φανταστούμε τα επερχόμενα γεγονότα. Στα δεκαπέντε διηγήματα της συλλογής καλύπτονται όλα τα στάδια του ανθρώπου. Γέννηση, ακμή, παρακμή και θάνατος. Ο συνδετικός κρίκος βέβαια που συνδέει τα διηγήματα της συλλογής είναι η φαντασία. Ένα θέμα που με σαγηνεύει και μου δίνει έμπνευση.

·  Υπάρχει έντονα η αίσθηση της μοναξιάς ακόμη και όταν οι ήρωες βρίσκονται κοντά σε άλλους ανθρώπους. Πιστεύετε ότι σήμερα η ανθρώπινη επικοινωνία γίνεται πιο δύσκολη;

Παρότι ως κοινωνικά όντα που είμαστε κι έχουμε την ανάγκη συντροφιάς, μόνοι ερχόμαστε στη ζωή και μόνοι αποχωρούμε πάλι από αυτήν. Η συγκεκριμένη φράση δεν αποτελεί ευφάνταστη ρήση, αλλά ανθρώπινη πραγματικότητα. Είτε λοιπόν είμαστε μόνοι ή παρέα με άλλους ανθρώπους η αίσθηση της μοναξιάς προϋπάρχει Είναι οι στιγμές που ερχόμαστε αντιμέτωποι με τον εαυτό μας και είναι μοναδικές και μοναχικές. Η παγκοσμιοποίηση από την μια, η επικοινωνία χωρίς όρια και η άκρατη επιθυμία δημοσιοποίησης των προσωπικών μας στιγμών (μέσα κοινωνικής δικτύωσης) από την άλλη, ενώ θα έπρεπε να έχουν βελτιώσει την ποιότητα της ζωής μας, είναι σαν να δηλώνουν μια ανθρώπινη αναγκαιότητα, μια εξεζητημένη επιθυμία για να τραβήξουμε την προσοχή του διπλανού μας. Η ουσιαστική ανθρώπινη επικοινωνία λείπει από την καθημερινότητά μας. Το πρόθυμο «αυτί» που θα μας ακούσει και θα μας καταλάβει σπανίζει. Έτσι κλεινόμαστε στον εαυτό μας, χωρίς να γνωρίζουμε και πολλά γι’ αυτόν, και με την μέθοδο της μίμησης προσπαθούμε να ταυτιστούμε με πρότυπα ή ακολουθούμε στερεότυπα. Με άλλα λόγια, ο άνθρωπος της σημερινής εποχής έχει περιπέσει σε μια μορφή αποξένωσης, και χρίζει υποστήριξης και κατανόησης γιατί αισθάνεται μόνος.

·  Ένας από τους άξονες του βιβλίου είναι η συνείδηση και τα όριά της. Πόσο σας ενδιαφέρει λογοτεχνικά η ιδέα ότι ίσως να μην αντιλαμβανόμαστε ποτέ πλήρως την πραγματικότητα;

Απ’ όσα γνωρίζουμε μέχρι σήμερα ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν είναι  σε θέση να αντιληφθεί πλήρως την πραγματικότητα. Για ποια πραγματικότητα όμως μιλάμε; Για ποιο σημείο θέασης; Εκείνου που παρατηρεί ή εκείνου που παρατηρείται; Για να απαντήσουμε εμπεριστατωμένα σε τέτοιου είδους ερωτήματα, θα ήταν επιβεβλημένο να μιλήσουμε για τον χώρο και τον χρόνο, να αναφερθούμε σε φιλοσοφικές θεωρίες, στις αισθήσεις, τον νου, τις φυσικές επιστήμες, και γενικά για τις γνωστικές δυνατότητες του ανθρώπου. Τα λογοτεχνικό μου ενδιαφέρον με θεματολογία που σχετίζεται με τον εσωτερικό και εξωτερικό κόσμο του ανθρώπου ─εκτός από την πρόσφατη έκδοση της συλλογής Αίθουσα φαντασίας─ ήδη έχει εκφραστεί και σε προηγούμενο έργο μου με το μυθιστόρημα Ο παιγνιοθεραπευτής, που είχε κυκλοφορήσει το 2023 και πάλι από τις εκδόσεις Βακχικόν.

·  Αν ο αναγνώστης έκλεινε το βιβλίο κρατώντας μόνο μία σκέψη ή ένα συναίσθημα, ποιο θα θέλατε να είναι αυτό;

Όποιος διαβάσει τη συλλογή διηγημάτων Αίθουσα φαντασίας, θα ήθελα να αποκομίσει μια ήρεμη, αλλά στοχαστική σκέψη τόσο για τον εαυτό του, όσο και για τους συνανθρώπους του. Να ταξιδέψει για λίγο ελεύθερος ─έστω και για μερικά δευτερόλεπτα─ στον χώρο και τον χρόνο, να ψηλαφίσει παρελθόν και μέλλον, αφήνοντας τη φαντασία να ορίσει τα βήματά του και να εξέλθει αναζωογονημένος.

 Βλάρα Αλεξία