Βέρα Πρατικάκη: "Η γοητεία του μυστηρίου είναι αυτό που σε τραβά να προχωρήσεις την ιστορία, όμως αυτό που μένει είναι η αίσθηση ότι οι άνθρωποι και τα αντικείμενα που τους περιβάλλουν κουβαλούν ίχνη ζωής, μνήμης και αλήθειας".

Το μυθιστόρημα Τα μυστικά της βεντάλιας της Βέρας Πρατικάκη συνδυάζει μυστήριο, οικογενειακές σχέσεις και πολιτισμικά στοιχεία σε μια ιστορία γεμάτη κρυμμένα νοήματα και ανατροπές. Μέσα από την εξαφάνιση της θείας Σαρλότ και τα αινιγματικά μηνύματα που καλείται να αποκρυπτογραφήσει η μικρή Μυρτώ, το βιβλίο φωτίζει τη δύναμη της παρατήρησης, της μνήμης και της επικοινωνίας πέρα από τα λόγια. Με φόντο έναν κόσμο όπου ακόμη και τα πιο απλά αντικείμενα κουβαλούν ιστορίες και μυστικά, η συγγραφέας δημιουργεί μια ατμοσφαιρική αφήγηση για την ταυτότητα, τη γυναικεία σύνδεση και τη μαγεία που κρύβεται στις λεπτομέρειες.

Η ιστορία ξεκινά με τη διπλή ταυτότητα της θείας Σαρλότ/Καλιρρόης. Τι σας ενδιέφερε σε αυτή τη μεταμόρφωση ενός ανθρώπου μέσα από τον τόπο και τον πολιτισμό όπου ζει;

Με ενδιέφερε κυρίως για να δείξω καλύτερα τον χαρακτήρα της θείας Σαρλότ. Η θεία Σαρλότ πάντα θέλει να κάνει εντύπωση. Θέλει να νιώθει σημαντική και να την προσέχουν, να την κολακεύουν. Το Παρίσι και οι γαλλικές της συνήθειες την κάνουν να νιώθει ξεχωριστή και ίσως της δίνουν και έναν αέρα ανωτερότητας που φαίνεται η ίδια να έχει ανάγκη. Η μεταμόρφωση της από Καλιρρόη σε Σαρλότ αντιμετωπίζεται λίγο ειρωνικά στο κείμενο, μιας και ήταν κάπως επιτηδευμένη.

Ήθελα έμμεσα επίσης να δείξω πως η ταυτότητα ενός ανθρώπου δεν είναι κάτι σταθερό, αλλά κάτι που διαμορφώνεται μέσα από τον τόπο και το πολιτισμικό πλαίσιο στο οποίο ζει. Η διπλή ταυτότητα της θείας Σαρλότ αναδεικνύει ακριβώς αυτήν την ρευστότητα: πως ένας άνθρωπος μπορεί να μετακινηθεί ανάμεσα σε διαφορετικές εκδοχές του εαυτού του και πως ένας τόπος μπορεί να βοηθήσει να αναδυθούν πλευρές που πριν έμεναν κρυμμένες.

Μου έχει τύχει και μένα στις χώρες που έχω ζήσει (την Αγγλία και την Ισπανία) να θέλω να ζήσω την αυθεντική εμπειρία. Να θέλω να εντρυφήσω στον πολιτισμό της χώρας που ζω και να ανακαλύπτω πλευρές μου που μέχρι τότε παρέμεναν άγνωστες. 

Το Παρίσι λειτουργεί ως σημείο “αναγέννησης” για τη θεία Σαρλότ. Πώς αξιοποιήσατε την πόλη ως συμβολικό χώρο αλλαγής ταυτότητας και ελευθερίας;

Πολλοί άνθρωποι για πολλούς και διάφορους λόγος βιώνουν μια αίσθηση καταπίεσης στην χώρα ή την κοινωνία που ζουν. Και αναζητούν ένα άλλο μέρος στο οποίο αισθάνονται πως θα ανήκουν καλύτερα.

Το Παρίσι είναι μια πόλη που ιστορικά συνδέεται με την ελευθερία, την καλλιτεχνική έκφραση και την αναγέννηση. Για τη θεία Σαρλότ, η απόσταση από το οικείο περιβάλλον της επέτρεψε να αποδεσμευτεί από ρόλους και προσδοκίες που ίσως τη βάραιναν. Στο Παρίσι, μπόρεσε να ορίσει την ταυτότητά της η ίδια με μεγαλύτερη ειλικρίνεια και αυτονομία, γι’ αυτό και η πόλη λειτουργεί συμβολικά ως χώρος αναγέννησης και ελευθερίας.

Η βεντάλια στο βιβλίο αποκτά σχεδόν “φωνή”, αφού περιγράφεται ως αντικείμενο που μιλά και αποκαλύπτει μυστικά. Πώς γεννήθηκε αυτή η ιδέα και τι συμβολίζει για εσάς;

Η ιδέα γεννήθηκε κατά την διάρκεια των μεταπτυχιακών σπουδών μου. Έκανα το μεταπτυχιακό μου στην παγκόσμια ιστορία και η μεταπτυχιακή μου εργασία μελετούσε τις βεντάλιες του 19ου και 20ου αιώνα στην Ευρώπη και στην Ασία ως μέσο επικοινωνίας. Συγκεκριμένα, μελετούσα το πως μέσα από τις βεντάλιες μεταφέρονταν πολλά κρυμμένα μυστικά και κωδικοποιημένες πληροφορίες. Παγκοσμίως πέρα από αξεσουάρ μόδας οι βεντάλιες “είχαν γλώσσα και μιλούσαν”, είτε άμεσα (φέροντας πάνω τους διαφημίσεις, τα τοπικά νέα, ποιήματα κλπ) είτε έμμεσα (φέροντας πάνω τους κρυφά σατιρικά ή πολιτικά μηνύματα). 

Το μεταπτυχιακό μου το έκανα στο πανεπιστήμιο της Οξφόρδης και ήμουν πολύ τυχερή που είχα πρόσβαση σε μια από τις καλύτερες βιβλιοθήκες του κόσμου. Όλη η πόλη της Οξφόρδης υπόγεια είναι βιβλιοθήκη και μπορούσα να βρω βιβλία, αλλά και αυθεντικές σπάνιες βεντάλιες να μελετήσω. Εντυπωσιάστηκα τόσο πολύ από όλα όσα έμαθα στην διάρκεια της έρευνας μου που ήθελα να μοιραστώ τις γνώσεις μου με τα παιδιά. Γι’ αυτό και στις βιβλιοπαρουσιάσεις που κάνω στα σχολεία συνήθως δείχνω και φωτογραφίες από υπαρκτές βεντάλιες και εξηγώ στα παιδιά τα μηνύματα που μεταφέρει η κάθε μια. Επίσης, τους ενημερώνω ότι όλες οι βεντάλιες που αναφέρω στο βιβλίο είναι υπαρκτές. Ακόμα και αυτή με την οποία λύνεται το μυστήριο και αποκαλύπτεται ο ένοχος. Και τους δείχνω τις σχετικές φωτογραφίες.

Έτσι λοιπόν γεννήθηκε η ιδέα. Σχετικά με το τι συμβολίζει για εμένα θα έλεγα πως συμβολίζει την προσπάθεια επικοινωνίας, η οποία πάντα βρίσκει τρόπο να επιτευχθεί. Υπάρχουν πολλοί τρόποι επικοινωνίας. Είναι σημαντικό να δίνει κανείς προσοχή και σε μικρά πράγματα και να μπορεί να παρατηρεί λεπτομέρειες που συνήθως περνούν απαρατήρητες.

 

Η Μυρτώ καλείται να αποκρυπτογραφήσει μηνύματα για να βρει τη θεία της. Τι σας ενδιέφερε περισσότερο στη διαδικασία της αποκάλυψης μέσα από ενδείξεις και όχι άμεσες απαντήσεις;

Σε κάποιο σημείο στο βιβλίο η μαμά της Μυρτώς λέει: “Κόρη έκανα εγώ ή τον Σέρλοκ Χολµς;” Η Μυρτώ πράγματι καλείται να αποκρυπτογραφήσει μηνύματα και στηρίζονται όλοι πάνω της για να καταφέρουν να βρουν την θεία Σαρλότ. Ζούμε σε μια εποχή που πολλές φορές όλα τα θέλουμε έτοιμα, “στο πιάτο”, και που μόνοι μας δυστυχώς συχνά επιλέγουμε (ασυνείδητα) να θέτουμε το μυαλό μας σε αχρηστία. Η Μυρτώ παίρνοντας την κατάσταση στα χέρια της και με μόνη βοήθεια τις γνώσεις της και την οξυδέρκειά της αναλαμβάνει να φέρει εις πέρας μια σημαντική αποστολή. Ίσως έμμεσα να ήταν ένας τρόπος να μας υπενθυμίσω ότι χρειάζεται να εμπιστευόμαστε την κριτική μας σκέψη και να πασχίζουμε για να καταφέρουμε κάτι σημαντικό και να μην αναζητούμε πάντα εύκολες λύσεις. 

 

Υπάρχει ένα στοιχείο μυστηρίου και εξαφάνισης που κινητοποιεί την πλοκή. Πώς ισορροπείτε ανάμεσα στο παιχνίδι της αγωνίας και στη συναισθηματική σχέση των χαρακτήρων;

Το μυστήριο κινεί την ιστορία προς τα έξω, αλλά η καρδιά της βρίσκεται προς τα μέσα — στις σχέσεις. Οι ανθρώπινες σχέσεις για μένα έχουν τεράστιο ενδιαφέρον. Για αυτό άλλωστε σπούδασα και ψυχολογία και τελικά, αν και η ιστορία παραμένει μια μεγάλη μου αγάπη, με κέρδισε ο κλάδος της ψυχολογίας. Οι ανθρώπινες σχέσεις έχουν ίντριγκα, σασπένς, κρυφά κίνητρα, ζήλειες, ανασφάλειες και αναπάντεχες εκπλήξεις. Οι άνθρωποι έχουμε πλευρές που φαίνονται και πλευρές που δεν φαίνονται και μπορούν να μας αφήσουν άφωνους. Ειδικά όταν μιλάμε για τον έρωτα. Και στην ιστορία υπάρχουν αρκετοί ‘ερωτοχτυπημένοι’. Οι άνθρωποι δεν σε κάνουν ποτέ να βαριέσαι. Η ιστορία εκτυλλίσεται γύρω από τον μικρόκοσμο μιας γειτονιάς και συγκεκριμένα μιας πολυκατοικίας που όπως σχολιάζει κάποια στιγμή ο μπαμπάς της Μυρτώς “είναι σκέτο τρελοκομείο”.

 

Έτσι λοιπόν όλα αυτά τα κίνητρα, οι επιθυμίες και οι ανάγκες των χαρακτήρων οδηγούν την πλοκή και κινητοποιούν τον αναγνώστη. Το στοιχείο μυστηρίου απλώς ‘ακουμπάει’ εκεί πάνω. 

 

Η βεντάλια συνδέεται με την ιδέα της “γλώσσας των σιωπηλών κινήσεων”. Πιστεύετε ότι τα αντικείμενα μπορούν να λειτουργήσουν ως φορείς μνήμης και αλήθειας;

Φυσικά! Όπως ανέφερα και παραπάνω, στα πλαίσια των σπουδών μου στην ιστορία επέλεγα πολύ συχνά να μελετάω αντικείμενα και να τα βλέπω ως φορείς νοήματος που μας βοηθούν να κατανοήσουμε κοινωνίες, ταυτότητες και ιστορικές εμπειρίες. Υπάρχει και συγκεκριμένος όρος για αυτό το ρεύμα στην ιστορία: “material culture”. Για παράδειγμα, εγώ είχα ασχοληθεί με την σπογγαλιεία και τους Καλύμνιους ναυτικούς και με το πως το εμπόριο  των σφουγγαριών επηρέασε τον πολιτισμό του νησιού. Επίσης, με την μελέτη των μηχανικών αυτόματων (“karakuri”)- κάτι σαν τα πρώτα ρομποτάκια δηλαδή στην Ανατολή και στην Δύση και τον αντίκτυπό τους στον τρόπο σκέψης και στα ήθη και έθιμα της κοινωνίας της εποχής. Με το εμπόριο της πορσελάνης από την Κίνα και με το πως συνέβαλε στην δημιουργία μιας συγκεκριμένης κουλτούρας στην Ευρώπη την εποχή εκείνη και με άλλα πολλά (π.χ. υφάσματα από την Ινδία, μπαχαρικά από την Ινδονησία, ασήμι από την Λατινική Αμερική) και φυσικά με τις βεντάλιες. Όλα λοιπόν τα παραπάνω αντικείμενα και άλλα πολλά φυσικά αν τα μελετήσει κανείς με προσοχή μπορεί να βγάλει πολλά σημαντικά συμπεράσματα για την κοινωνία της εποχής, τον τρόπο σκέψης, την κουλτούρα, τα ήθη και τα έθιμα των ανθρώπων και τον τρόπο που αλληλεπιδρούσαν μεταξύ τους άνθρωποι διαφορετικών κοινωνιών. Τα αντικείμενα αποκτούν ζωντάνια όταν τα μεταχειρίζονται άνθρωποι με τις προσωπικότητες τους και τις ιδιομορφίες τους.

 

Η σχέση της Μυρτώς με τη θεία της φαίνεται να είναι ο συναισθηματικός πυρήνας της ιστορίας. Τι σας ενδιέφερε να εξερευνήσετε γύρω από τη γυναικεία συγγένεια και την κληρονομιά της;

Οι δυο αδερφές (δηλαδή η μαμά της Μυρτώς και η θεία Σαρλότ) είναι δυο πολύ διαφορετικοί χαρακτήρες. Έτσι η Μυρτώ στην θεία Σαρλότ ίσως να βλέπει κάποια ‘συμπληρωματικά’ κομμάτια που δεν έχει η μαμά της. Η ματιά της μικρής είναι διαφορετική από αυτή των ενηλίκων όσον αφορά την θεία Σαρλότ. Και ίσως και η θεία Σαρλότ με την συμπεριφορά της να είναι διαφορετική ως προς την Μυρτώ και ως προς τους άλλους, τους ενήλικες. Από ότι φαίνεται η θεία Σαρλότ ξέρει να συνδεθεί πραγματικά με την Μυρτώ και οι δυο τους μοιράζονται την αγάπη για τις βεντάλιες. Αυτό είναι κάτι που δεν το πολυ-καταλαβαίνει η μαμά της Μυρτώς και έτσι η αγάπη τους αυτή είναι κάτι που τους δένει. Αυτό που με ενδιέφερε να εξερευνήσω γύρω από την σχέση αυτή είναι το ότι βλέπουμε τους άλλους γύρω μας μέσα από τα δικά μας μάτια και τα δικά μας μάτια πολλές φορές μπορεί να είναι πολύ διαφορετικά από τα μάτια του διπλανού μας. Επίσης, η ηλικία συχνά παίζει έναν σημαντικό ρόλο όταν συνδεόμαστε με κάποιον και η φιλία μεταξύ ατόμων διαφορετικών ηλικιών μπορεί να έχει να προσφέρει πολλά και στον έναν και στον άλλο.

 

Το βιβλίο συνδυάζει μυστήριο, οικογενειακή ιστορία και πολιτισμικά στοιχεία. Τι θα θέλατε να κρατήσει ο αναγνώστης: τη γοητεία του μυστηρίου ή την ιδέα ότι ακόμα και τα αντικείμενα “κουβαλούν” ζωές;

Δεν τα βλέπω ως δύο ξεχωριστά πράγματα, αλλά ως δύο όψεις της ίδιας εμπειρίας. Η γοητεία του μυστηρίου είναι αυτό που σε τραβά να προχωρήσεις την ιστορία, όμως αυτό που μένει, ελπίζω, είναι η αίσθηση ότι οι άνθρωποι και τα αντικείμενα που τους περιβάλλουν κουβαλούν ίχνη ζωής, μνήμης και αλήθειας. Αν ο αναγνώστης κλείσει το βιβλίο έχοντας παρασυρθεί από και απολαύσει την πλοκή, αλλά και κοιτάξει λίγο διαφορετικά τα ‘απλά’ πράγματα γύρω του, τότε νομίζω πως οι δύο αυτοί άξονες έχουν λειτουργήσει μαζί. Εγώ έχοντας εστιάσει πολύ στο “material culture”, όπως ανέφερα και παραπάνω, πάντα κοιτάω με ένα διαφορετικό μάτι τα απλά αντικείμενα. Και μου δημιουργείται μεγάλος ενθουσιασμός να ανακαλύψω τι μυστικά και αλήθειες μπορεί να κρύβουν. Πίσω από την στατική, διακοσμητική, απλή τους όψη, κρύβεται μια ζωντάνια, ένα μυστήριο, ιστορίες ολόκληρες ανθρώπων και πολιτισμών που περιμένουν όποιον ενδιαφερθεί και μπορέσει να παρατηρήσει πιο προσεκτικά να τα ανακαλύψει!

Βλάρα Αλεξία